Артистлан эн кугу ак — калыкын йöратымыже

5 сентябрьыште Йошкар-Олаште Вашский уремысе 7-ше №-ан пӧрт пырдыжеш РСФСР-ын да МАССР-ын калык артистше Виктор Дмитриевич Бурлаковым шарныме лӱмеш оҥам сакыме. Тиде пӧртыштӧ тудо 1982 гыч 1996 ий марте илен. 

Виктор Бурлаков 1927 ий 22 сентябрьыште Советский район Лайсола ялыште шочын. Кужмарий школ деч вара 1945-1947 ийлаште театр пеленсе студийыште тунемын. Тудым тунемын пытарымеке вигак Марий кугыжаныш драматический театрын труппышкыжо ушнен. 1949-1953 ийлаште Виктор Дмитриевич 1-ше №-ан спецРУ-што воспитательлан ыштен, Военно-морской флотышто срочный службым эртен. Вара театрыш пӧртылын.

Виктор Бурлаковын пашаже пеш кӱкшын аклалтын: 1960 ийыште тудлан «Марий АССР-ын сулло артистше», 1969 ийыште «Марий АССр-ын калык артистше», 1978 ийыште РСФСР-ын сулло да 1985 ийыште РСФСР-ын калык артистше лӱмым пуэныт. Но кугу артистлан эн кугу ак – калыкын чынже денак йӧратымыже.

А калык тудым йӧратен веле огыл, кызытат йӧрата. Шарнымаш оҥам сакыме годым тиде поснак шижалте. Мероприятийыш моткоч шукын пыгыненыт: Марий Элын тӱвыра, печать да национальность паша шотышто министрже М.З.Васютин, оньыжа А.Н.Иванов, Шкетан лӱмеш театрын директоржо Ю.П.Русанов, тӱҥ режиссёржо Р.Ю.Алексеев, ятыр артистше, Бурлаковын пелашыже Валентина Васильевна, театрын ончычсо режиссёржо С.И.Иванов, Марий Элын сулло артисткыже Р.М.Данилова да молат толыныт – чылаже витле наре палыме да пагалыме еҥ. Тудым шарнен, шукын ойлышт. Иктышт Виктор Дмитриевич дене пырля пашам ыштеныт, весышт тудын деч кугу опытым налыныт, кумшыштлан эн лишыл йолташ лийын, а кӧ гын йӧратыме артистшым пагален толын.

Тушто тыге йоҥгалте: театр гастроль дене иктаж-куш каен гын, «Йошкар-Ола гыч Бурлаков толеш» манмат ситен, тетла нимогай рекламе ок кӱл ыле: калык рӱж погынен. Кунам тудо канен, мален, кочкын, иктат ужын огыл, эре йол ӱмбалне лийын, иктым-весым кычалын, умылкален, тале организатор лийын. Пелашыжлан тудо сай марий лийын моштен. «Ме пырля 53 ий, ик тылзе да 17 кече иленна», – ойлыш Валентина Васильевна. Пелашыжым, кок икшывыжым да кандаш уныкажым артист чот йӧратен.

«Виктор Дмитриевич пеш мастар ыле. Йошкар-Оласе пӧртлаште сакыме тыгай Шарнымаш оҥа-влак марий калыкнан шуко чолга еҥан улмыжым ончыкта. Илен-толын, ала кажне пӧртыштӧ тыгай оҥа кечаш тӱҥалеш», – манын Марий Элын тӱвыра, печать да национальность паша шотышто министрже Михиал Зиновьевич Васютин.

Игорь Попов.

«Кугарня», 2012 ий 28 сентябрь

«Юмынӱдыр» — фестивальысе шӱдыр

 «Театральный Йошкар-Ола» фестиваль кажне ийын эн сай театр паша-влакым палемда. Тений Гран-прим М.Шкетан лӱмеш театрын «Юмынӱдыр» мюзиклже сеҥен налын.
Арня утла шуйнышо фестивальым Марий Эл Республикысе тӱвыра, печать да национальность паша шотышто министерстве ден Россий Федерацийысе театр деятель-влакын ушемышт эртарат. Тышке кажне гана кундемнан чыла профессионал театрже ушна. Артист, режиссер, сценограф да молыланат тиде – кугу пайрем, тыгодымак вургыжмо тат. Вет нунын пашаштым жюри акла. Тений тудым Моско гыч Россий Федерацийын театр деятельже-влак ушем пеленсе театр критике кабинетым вуйлатыше Элеонора Макарова «вӱден». Тыгак Санкт-Петербург театральный журналын редакторжо,  критик Анна Константинова, театр критик-влак Арнине Оганесян (Моско), Василина Мартемьяк (США, Сиэтл ола) да Чуваш кугыжаныш опер да балет театрын сылнымут ужашыжым вуйлатыше, музыковед Сергей Фишер акым пуэныт.
Икымше кечын М.Шкетан лӱмеш национальный театрын артистше-влак М. Рыбаковын «Морко сем» пьесыжым ончыктеныт. Тиде кечынак Г.Константинов лӱмеш Академический руш драме театрыште И.Лысовын пьесыж почеш шындыме «Случайное счастье» спектакль лийын. Курчак театрын Н.Гогольын «шинель» повестьше негызеш вес семын. ойыртемалтшын шындыме «Бедный Акакий» постановкат жюрилан келшен. Критик-влак Э.Сапаев лӱмеш опер да балет театрын пашаже-влакымат, Самырык театрын спектакльже-шамычымат палемдышт. Нуно постановко-шамыч нерген сай шомакым ойлышт, но тыгодым ятыр кӱлеш каҥашым пуэдышт, йоакымат радамлышт, кузе чын ышташ кӱлмым рашемдышт. Тидым режиссер-влак шотыш налыт гын, сай лиеш ыле.

Сеҥыше-влакым саламлена
Жюри Й.Кырля лӱмеш национальный театр премий дене шуко номанийыште сеҥыше-влакым палемден. Ме икмыняржым ончыктена. Тений М.Шкетан лӱмеш национальный театр поснак шуко номинацийыште ойыртемалте. Эн ончычак, «Юмынӱдыр» мюзикл Гран-Прим сеҥен нале. Тыштак Палин образшым чоҥышо актрисе Галина Иванова «Кокымшо планан эн сай ӱдырамаш роль» номинацийыште ойыртемалте, Кугыракын рольжым модмылан Юрий Алексеевым «Кокымшо планан эн сай пӧръеҥ роль» номинацийыште палемдышт.
Тыгак сеҥыше-влак коклаште: 
— «Национальный йӱлам арален кодымылан» номинацийыште – М.Шкетан лӱмеш театр «Морко сем» постановкыжлан;
— «Драме спектакльыште эн сай ӱдырамаш роль» номинацийыште – Марий самырык театрын шындыме «Марпа» моноспектакльыште модшо Светлана Никитина;
— «Балетыште эн сай партий» номинацийыште Э.Сапаев лӱмеш опер да балет театрын вӱдышӧ солистше-влак Константин Коротков ден Ольга Челпанова «Корсар» балетысе рольыштлан;
— «Эн сай режиссура» — Э.Сапаев лӱмеш опер да балет театрын художественный вуйлатышыже Константин Иванов «Корсар» балетым шындымылан;
— «Кокымшо планан эн сай ӱдырамаш роль» номинацийыште «Морко сем» драмыште Кропинян рольжым модшо Маргарита Медикова.
РФ театр пашаеҥ-влакын республикысе пӧлкажым вуйлатышын посна премийжым М.Шкетан лӱмеш театрыште марла спектакльым рушлашке моштен кусарымыжлан Алевтина Соловьева нале, а театр директор-шамычын премийыштым Курыкмарий театрын актрисыже Светлана Зотиналан пуышт. Тудо тений 30 тӱжем теҥгелан кеч-кушко канаш миен толын кертеш. Моло сеҥыше-влакымат шокшын саламлена, а вес тыгаяк фестиваль деч эшеат сай, виян спектакль-влакым вучаш тӱҥалына. Тидлан мемнан республикыште усталык вий уло.
Ирина Степанова.

Марий Элын сулло артисткыже Светлана Строганова:
— Кажне театрлан, кажне артистлан фестиваль – кугу тергымаш. тиде вучымо да тургыжландарыше жап. Тудо посна артистлан гына огыл, а пӱтынь театр коллективлан вияҥаш полша. Мемнан пашана – чумыр паша. Вашла ончен, тыге ышташ гын сай, але тыге ышташ тӧчымат ок кӱл манын иктешлена. Икте-весе деч тунемына. Да вес театр-влак дене пырля тиде жапым эртарен колташ моткоч куанле. Вет ме ик кундемыште, ик олаштак пашам ыштена гынат, вашла шуэн вашлийына. А тыге идалыклан ик гана фестиваль пырля уша, тиде жапым ик КУГУ еш гай пайремлена!
Мемнан «юмынӱдыр» спектакль Гран-Прим сеҥен нале. Ме тудым суленна, шонем. Кугу паша ышталтын. Театрысе чыла пашаеҥым ты сеҥымаш дене шокшын саламлем!

Василина Мартьемьяк, жюри член, Америкысе Сиэтл олаште усталык мастерскойым вуйлатыше, тусо руш сӱретче-влак ассоциацийын вице-президентше:
— Шочмо Йошкар-Олашкем толмо мыланем вийым пуа. Америкыште 14 ий наре илем гынат (тушто тунемше эргым деке каенам да, шоныде, илаш кодынам), чонем садак шочмо верыш шупшеш, вет тыште мый кушкынам, модын куржталынам, йолташем-влак тыште лийыныт да илат. тыштак – ача-авамын шӱгарышт. Мый ятыр ий Академический руш драме театрыште сылнымут пӧлкам вӱденам. Республикысе чыла театрын пашажым эскерен шогенам. Кызыт нунын постановкыштым ончем да ӧрам: кушкыт артист-влакат, режиссер-шамычат. Эре ум кычалымт, эксперимент деч огыт лӱд, мураш-кушташат тале улыт, йӱкыштат сай. Мый Америкыште индеец-влкын, перуанский, мексиканский театр-влакым онченам. Мемнан актер-влак мастарак улыт. Спектакль годым шинчаштем чӱчкыдын куан шинчавӱд лектын. Браво! Марий Эл Республикысе правительствылан тынар профессионал театрым кучымыжлан кугу таум ойлымо шуэш. Теве Америкыште гын театр-влак утларакшым спонсор кӱшеш гына пашам ыштат.

Жюри вуйлатыше Элеонора Макарова:
— Изи гына Йошкар-Олаште тынар театр пашам ышта. Тидлан куаныман веле. Адакшым кажныжын репертуарже ойыртемалтше. Калыклан тиде оҥай, шонем. Мюзиклат, моноспектаклят улыт, Курчак театрыштат оҥай постановко-влакым ужаш лиеш. Мый тидлан куанем веле.
Теве М.Шкетан лӱмеш театрын шындыме «Юмынӱдыр» мюзикл нерген келге шонымаш кодо. Тудым шуко жап шарнаш тӱҥалам, очыни. Тыште вокал пеш виян. Сылне сценографий, костюм, тачысе кечылан келшен толшо материал. Тиде спектакльым «марий код» семын палемден кертам. Зрительный зал гыч каймат ыш шу. Тысе уло коллективлан тынар тыршымыштлан кугу таум ойлыман.

«Кугарня», 2013 ий, 29 март

Кресӱдыр – йöратыме ӱдыр

М.Шкетан лӱмеш театрын коллективше эше ик у спектакль дене куандарыш. Тиде гана Ю.Байгузан «Кресӱдыр» пьесыж почеш тыгаяк лӱман спектакльым режиссер В.Домрачев луктын.
Тиде возышо деке пöртылмым сай семын палемдыман. Юрий Байгуза марий драматургийыш шке жапыштыже ойыртемалтше автор семын пурыш. Тудо эн ончычак моткоч келге шонымашым чылт яндар марий йылме дене каласен моштымыж дене куандарен öрыктарен. Сюжетымат вучыдымын савырен шындаш мастар, «Кресӱдырыштат» тидымак ужына. Мöҥгыжö самырык ӱдырым йöратен модаш кондышо пöръеҥын (Эдуард Яковлев) вучыдымын ватыже (Светлана Строганова) толын лектеш. Кугыза умылтараш шотым муэш – ӱдырым кресӱдырышкыжö савырен шында. Тыге умбакыже сюжет мундыра пӱтыралташ тӱҥалеш. Вашкыде, икшырымын, пышкем деч посна. Пöръеҥ шке суртыштыжо кок вате дене ила. Йӱдлан иктыж денат ик вакшышыш возын омыл манеш. Но самырыкракше мӱшкыр пижме нерген шижтара. Тидат веле огыл, тудо «кресаважланат» йöратыме еҥым (Павел Ефимов) муаш полша. Такше илышыште тыге лийын огеш керт манме шуэш, но пьесым вет комедий манын палемдыме…
Ты паша ойыртемалтше весын денат. Театр труппыш тений ушнышо актер-влаклан рольым пуаш тӱҥалме. Тыге Ӱдырын рольжым ты гана Наталия Алексеева чоҥыш. У актер – сценыште ятыр жап модшо-влаклан тыгак у партнер. Икте-весым шижаш, умылаш тунемман. Кузе шижыт, мутлан, Олег Кузьминых (Ача) ден Маргарита Медикова (Ава). 
Нунын лекмышт дене сцене пуйто чоным налеш, тушто илыш шолаш тӱҥалеш. Спектакльым мыняр шукырак модыт, тудо тунар вияҥеш, келгемеш. «Кресӱдыр» денат тыгак лиеш манын шонена.
Тиде пашаште эше ик дебютант уло – Андрей Герасимов. Тудо спектакльыште йоҥгышо мурылан семым возен (шомакын авторжо – Лидия Иксанова).
 
С. Белкова.
«Марий Эл» газет, 2015 ий 17 ноябрь

«Юмынӱдыр»: ончышын акше

Премьера – театрым йӧратыше-влаклан эре вучымо. Сандене тыгай годым кажне гана ончышо дене зал тич темеш.  М.Шкетан лӱмеш драма театрын ямдылыме  «Юмынӱдыр» мюзиклым икымше гана сценыш лукмо кастенат тыгак лие. 
Теве занавес почылтеш. Пӧръеҥ йӱк Мландын шочмыжо нерген легендым лудеш.
Ожно, пешак ожно йырваш Тӱтырем гына шоген. 
Шем пычкемыш Тӱтырем вошт волгыдо лектеш  шыҥен.   
Кӱшыл тӱня семын  Кава  вержым палемдаш вашкен.     
Пойдараш да вияҥдаш Вӱд толеш Тӱняшке, йывыртен. 
Тыге Мланде илана! 
Вара Юмо дене Кереметын ончыч келшен илымышт, а икмыняр пагыт гыч сырымышт нерген пален налына. А Юмын ӱдыржӧ  Мландывалысе Марийым йӧратен шында… Но коклашкышт Керемет пура.
Тыге ончышо спектакльын сюжет линийже дене палыме лиеш. Тиде жапыште шеҥгел планыште сӱрет почеш сӱрет вашталтеш, тудо Мландывалне илыш шочмо нерген ойлымым почаш полша. Спецэфект-влаклан кӧра тиде вигак ончышым шке векыже савыра.
… Вошткойшо шарча шеҥгелне кок рвезе койылалтат. Кидыштыт пила, товар. Нуно шнуй отышко пушеҥгым руаш толыныт.  Иктыже онапум руалеш, вес гана товар дене солалта. Тиде жапыште Онаеҥ куржын лектеш. Тудо рвезе-влакым осал паша деч кораҥдынеже. Но онапум авырен шогалше кочам нунышт шӱкал колтат. Тудо камвозеш. Кӱдырчӧ кӱдырта, волгенче волгалт кая…
Действий  ончыл планыш кусна. Отышко пушеҥгым руаш толшо Санек ден Митяй  помыжалтыт – кушто улмыштым огыт пале. Вара рашемеш: нуно кугезе-влакын илыме верыш да жапыш логалыныт. Теве тыге легендыште каласкалыме действий рончалташ тӱҥалеш. А мландываке Юмынӱдыр вола, Салий дене нуно вашла йӧратен шындат. Тидым Керемет эскера, тудо Юмынӱдырым шкеже марлан налаш кумылан. Тиде пашам Салийын полшымыж дене ыштынеже. Тыге поро ден осал коклаште вашла кучедалмаш тӱҥалеш.  Керемет шканже полышкалышым муэш – айдеме тӱня дене вашпижмашке Вӱдоным уша. Но айдеме тукымын эҥ‰ертышыже уло – Юмо. Лач тудын деч полышым йодеш чот йӧсӧ годым. 
Кок тӱрлӧ вийым ошо ден шем чия ойыра.  Кугезе марий-влакын кумылыштат, шонышыштат вургемышт гаяк ошо гын, Кереметын чолгыжшо чапле вургемже йымалне осал чон ила. Тудын образшым келгемдаш йырже курштен пӧрдшӧ-влак полшат. Тидым студент-влак пластика полшымо дене мастарын ончыктат. Ты йӧн денак Вӱдонын озаланыме тӱня почылтеш – тудын йыр Вӱдӱдыр-влак чӱчкен илат. Спектакльыште кугу верым сем налеш. Тудо действийым вияҥдаш полша, драматизмым ешара. Каласыман, сценыште чыланат модмо жапыштак мурат, йӱкым ончыч возымо огыл.  
Тиде пашам шуктышо-влакын лӱмыштым палемдена.
Инсенировкын авторжо Наталья Пушкина, композитор Светлана Яндукова, режиссер-постановщик Роман Алексеев, художник-постановщик Сергей Таныгин, видеоформлений – Светлана Соловьева, костюм шотышто художник – Татьяна Изычева, хореграф-постановщик – Алексей Казаринов, муро текстын авторжо – Лидия Иксанова. Проектым вуйлатыше – Юрий Русанов. 
Тӱҥ рольым ямдыленыт: Юмынӱдыр – Светлана Строганова Алина Егошина), Санек (Салий) – Виталий Апталиков (Сергей Данилов),  Митяй (Мичий) – Алексей Сандаков (Алексей Тетерин), Онаеҥ – Юрий Алексеев, Керемет – Александр Бирюков (Евгений Сергеев), Пали – Галина Иванова (Кристина Семенова), Вӱдон – Иван Смирнов. Спектакльыште театрын пӱтынь труппыжо пашам ышта, куштымо сценыште Марий кугыжаныш университетыште да И.Палантай лӱмеш культура да искусство колледжыште тунемше-влак улыт.
ххх
Икымше премьера деч вара могай шонымаш шочын? Тыгай йодышым икмыняр еҥлан пуышна. Нунын дене лудшым палдарена. 
Михаил Васютин, Марий Эл правительство председательын алмаштышыже, культура, печать да национальность паша шотышто министр:
— Тургыжланыме. Тиде икымше конкурс. А икымше конкурсын ответственность эре кугу. Вет тиде — пеш кугу окса. Кок миллион теҥге. Тидыже театрлан пӱтынь сезонлан (ныл спектакльлан) ойырымо дечат шукырак). Тыште принципиальный ончалтыш тыгай ыле: ты паша марий культурым вияҥдымаште ончыко ошкыл лийшаш. Тачысе спектакльым  ончымеке, каласаш лиеш: театр искусствышто гына огыл, пӱтынь марий культурышто ошкыл ышталтын. Планкым кӱшкӧ нӧлталме. Ончыкыжо проектым возымо, ончымо годым йодмаш  утларак кугурак лиеш, ынде уло мо дене таҥастараш. А грант – мо тиде тыгай? Тиде усталыкым вияҥдаш кумылаҥдаш полшымо йӧн.
Людмила Кувшинская, искусствовед:
— Спектакль моткоч сай, темпераментный. Тудым ямдылыме годым мом лиеш, чыла кучылташ тыршыме, эсогыл оркестрын шоктымо верымат. Тӱнямбалне айдеме молан да кузе ила, могай кыл Мланде ден Кава коклаште, могай кыл айдемын пӱртӱс дене – теве могай йодышым рашемдаш тыршыме спектакльыште. Тудо мемнан илыме тӱнян художественно-философский аспектшым ужаш полша. Спектакльыште условно осал ден поро кучедалыт. Маска сай. Тудо шкем шеҥгеч ужаш йӧным ышта. А вет ме шкенам шке шеҥгеч нигунам огына уж. 
Мылам коллектив келшыш, пашам ансамбль дене ыштыме коеш. Художник ты пашам традиционно огыл ончалаш тыршен. Такше Сергей Таныгин эре оҥайын ышта. Татьянан костюмжо-влак молгунамсе семынак оҥай улыт. 
Иктешлен, тыге каласем: ала-мом  принципиально уым шканем шым поч, но труппын тичмаш потенциалже оҥайын палдырныш.
Валерий Кульшетов, композитор:
— Мюзиклым ышташ куштылго огыл, тудо шуко тыршымашым, вийым йодеш. Мутат уке, эше ты жанрын ойыртемжым палыме, оперный драмыште лийшаш (а тидым лач тыгай жанр деке лишкылан шотлыман) шуко кӱлешан компонент ситышын манаш ок лий. Но, тичмаш налмаште, спектакль келшыш, коллективым усталык сеҥымаш дене саламлем.
Наталья Кульбаева, литературовед:
— Идалык ончыч ты йодыш нӧлталтмеке, мый тореш улам ыле.  Тынар кӱчык жапыште чынжымак мюзиклым ямдылен шуктымо шотышто коктеланымем нерген ойленам. Но мый йоҥылыш лийынам, тевыс, спектакль ямдылалтын. Можыч, тиде мюзиклжак огыл, но сай паша. Мотор, шинчам куандарыше спектакль. Мылам гын тудо У ий вашеш йомак негызеш шындыме, моторын сӧрастарыме, сем дене пойдарыме пайрем шоум ушештарыш. 
Валерий Мочаев, Мер Каҥашым вуйлатышын алмаштышыже:
— Идей сай, мифологийым сценыште шындаш келыштарыме. Сем келшыш. Тушто вий-куат, ӱнар уло. Мурын шомакшым шагал кольым, тудо семеш йомеш.  Келшыш, могай чия дене сӧрастарыме мюзиклым. Проста чия да тыгаяк стиль дене ыштыме. Но чыла раш. Кум пашам ужам. Икымше — Наталья Пушкинан сценарийжым. Келыштарыме, кылден кертын герой-влакым. Кокымшо — сем мастар Светлана Яндукова. Кумшо — сӱретче Сергей Таныгин. Мутат уке, режиссер — тӱҥ айдеме. Но мый тыгай ончышо улам, мо шинчалан коеш, мо пылышлан йоҥга, тудым ужам. Сандене режиссер нерген нимом  ом каласе. Но шижалтеш, сай тӱшка ик шӱлыш дене пашам ыштен. Мый  туге умылышым: Виталий Апталиков Москва гыч толын. Тидыже Шкетан лӱмеш театрын вийжым, рӱдӧ улмыжым ончыкта.  Марий-влак шочмо кундемыш толаш ямде улыт тугеже, нуным ӱжын гына моштыман. Светлана Строганова дене йӱкышт пеш сайын йоҥгалте, келшен толеш.  

 Светлана БЕЛКОВА.

«Марий Эл». 2012 ий 27 октябрь 

«Илыме годым, иле», —

ойла М.Шкетан лӱмеш Национальный театрын актёржо Алексей Сандаков.
Тӱняште могай гына профессий уке! Ала-молан актёр лияш эре куштылго манын шоненам: репетицийыш кошт, сценыш лек да мод, адакшым калык коклаште палыме лият. Йоҥылыш лийынам улмаш. Тидын нерген М.Шкетан лӱмеш Национальный театрын акёржо, Кужеҥер район Чашкаялыште шочшо Алексей Вениаминович Сандаков дене кутырымем годым пален нальым.
Ончыкылык актёр изиж годым кӧ гына лияш шонен огыл. 5 ияш Алёша йодшо-влаклан инженер лиям манын вашештен. Кушмыж семын умылымашыже вашталтын: рвезе военный лияш шонен. Тыге Алексей Калининградысе кӱшыл военный училищыш тунемаш пурынеже ыле, но тазалыкшылан кӧра шонымашыже шукталтын огыл. 
А кузе Алексей актёр лийын? Школ деч вара рвезе армийыш каен. Пӧртылмекыже, жап яра ынже эрте манын, Йошкар-Оласе культпросветучилищыш тунемаш пурен. Но тушто рвезе арня гына тунемын шуктен. Тунам В.Пектеев ден Г.Ямаева М.С.Щепкин лӱмеш кӱшыл театрал училищыш марий курсыш тунемаш колташ ӱдыр-рвезе-влакым погеныт. А.Сандаковат нунын коклаш логалын. Такшым изинек Алексей изинек творческий шӱлышан кушкын. «Ешыштына шым икшыве улына. Мый кудымшо улам. 8 ияш годым изам да 6 ияш шольым дене марий такмак-влакым гармонь почеш муренна. Тунам ялыште самодеятельный кружок тӱрлӧ ыле. Школыштат почеламут-влакым сылнын лудаш йӧратенам, тӱрлӧ кружокыш уло кумылын коштынам», — каласкала актёр.  
Шке ончыкылык пелашыжым А.Сандаков Москошто театрал училищыште вашлийын. Светлана Ягулбаева тунам марий курсышто актрисе лияш ямдылалтын. Тыге 2003 ийыште актёр еш шочын. Кызыт Алексей ден Светлана коктынат М.Шкетан лӱмеш театрыште пашам ыштат. Ешыште кок ӱдыр кушкеш: 9 ияш Валерия ден 3 ияш Элавий. 
«Эре ойлем: артист лияш – манаш веле. Кечыште кок гана пашаш толман, мӧҥгыштӧ индеш шагатлан кастене гына лийына. Шуматкечын да рушарнян пашам ыштена. Каныш кече шочмын гына. Икшывына-влак чӱчкыдын театрыште улыт. Мӧҥгӧ мият да коктын спектакльла модыт. Ончыч Валерия, кугу лиймекем, актриса лиям манын коштеш ыле. Кызыт тыгай шонымашыже уке ала-мо», — воштылеш А.Сандаков. Туге гынат Алексей дене Светлана ӱдыр-влаклан жапым ойыраш эреак тыршат. Еш ден паркыште канен коштыт, оҥай кином але мультфильмым ончаш кинотеатрыш миен толыт.  Кастене гын Алексей Валерия ӱдыржӧ дене школышто пуымо мӧҥгӧ пашам ышташ полша. Валерия изинек усталык шӱлышан кушкеш. Кум ий «Марий мланде» лудшо-влак конкурсышто участвоватлен, кок ий почела икымше верыш лектын. ™дыр мураш йӧрата.   
Нигунам от пале, кушко тыйым пӱрымаш лупшалеш. Куд ий ончыч Алексей театр гыч каяш шонен пыштен. Окса илышыште эн тӱҥ огыл гынат, тудын деч посна ок лий. Актёр тений гына театрыш пӧртылын. Куд ий жапыште Алексейлан мыняр тӱрлӧ пашам вашталташыже пернен огыл! Но пӱрымаш тудым театрышкак конден. «Мом йомдарем, шоналтышым тунам. Кидем-йолем уло, пашам ышташ чыла вере лиеш. Тунам, театр гыч кайымекем, кӧргыштем актёр улмем келгын шылтенам, театр дене кылдалтше шижмаш, шонымаш мыйым ынже авалте манын тыршенам. Куд ий жапыште театрыш ик гана гына толынам. Тунам ӱдырем-влакым йомакым ончаш конденам ыле, нуно мыйым виешак театрыш пуртышт», — шарналтыш актёр.
 Алексей кочкаш шолташ йӧрата. Южгунам шке кумылын тидым ышта, кунам гын, пелашыже ок ярсе гын, кухньышто уло кумылын шогылтеш. Тудын «коронный» кочкышыжо – борщ. «Хобием уло манын ом керт. Мӧҥгыштӧ мом ышташ кӱлеш, ыштем. Лудаш изинек ом йӧрате, но книга оҥай гын, кучен шинчын кертам. Южгунам гитарым кидышкем налам да перкалем, муралтем», — каласкала Алексей.
Ялыште шочын-кушшо рвезым чонжо ялышкак шупшеш. Чӱчкыдын огыл гынат, ешыж дене миен толаш тырша, пашалан полша. «Його улам манын ом керт. — шкеж нерген ойла Алексей. – Суткаште 4-5 шагат малем гын, сита веле. Театрыштат кок пашам ыштем: актёр да сценын монтировщикше улам. Яра жапем лийме годым шке автомашинам дене таксист семын кудалыштам. Машина уло гын, молан яра шогаш?» Пашаче улмыжо Алексейын ача-аваж деч, очыни. Ачаже, Вениамин Николаевич, ӱмыржӧ мучко механизаторлан пашам ыштен, тракторист лийын. Аваже, Анфиса Алексеевна, ончыч повар лийын, вараже фермыште тыршен.
 Чын пӧръеҥ ешым эре икымше верыш шында, лийжак манын тырша. Алексей ешыште ваш умылымашым, пагалымашым эн тӱҥлан шотла. Икшывыже-влаклан сай ача. «™дырем-шамыч дене мый утларакшым пушкыдырак койыш-шоктышан улам. Авашт пеҥгыдын каласен пуа, нуно тидым тыманмеш шуктат. А мый декем толыт да южгунам шортынат колтат, кумылем савырат. Сандене южо сомылым кумытын Светлана деч йышт ыштена», — шыргыжеш Алексей. 
Тӱрлӧ ситуаций лиеда. Южгунам икшыве-влакым йочасад гыч але школ гыч налын шукташ ок лий. Тунам Алексейын але Светланан иза-шольышт полшат. Каникуллан ӱдыр-влак ялыште ковашт дене шогат. Ешыште коктынат актёр лияш сай мо, йодыш лектеш. «Тыште удам ом уж, — вашештыш Алексей. – Репетиций деч вара пелашем дене паша нерген кутырена, ваш-ваш ситыдымашнам, йоҥылышнам каласена. ªрдыж гыч сайынрак коеш».
Алексей пӱрымашлан ӱшана. Иктаж-мо лийын каен гын, тугеже тыгакак лийшаш, шона. «Юмо мом пуэн, тудлан куанем», — манеш актёр. Тудо ончыкылыклан кугу планым ок чоҥо. «Пессимист улам, ик кече дене илем. Иктаж-мо шонымо почеш ок лий гын, пеш сырем», — ойла Алексей. Илыме годым, иле – тудын девизше. Тугеже пӱрымаш Алексейлан да тудын лишыл еҥже-влаклан пиалан лияш йӧным тек эре ыштен шога. 

Ирина Кудряшова.

«Кугарня» газет
16 ноябрь 2012 ий

«НЕ ВАЖНО, КАКАЯ РОЛЬ, ЛИШЬ БЫ НА СЦЕНЕ»

65 ЛЕТ ИСПОЛНИЛОСЬ НАРОДНОЙ АРТИСТКЕ РЕСПУБЛИКИ МАРИЙ ЭЛ РАИСИИ МАКАРОВОЙ
Уже больше 40 лет она играет на сцене Национального театра драмы им. М. Шкетана. 
Ее творческая судьба, как и у многих артистов, началась с художественной самодеятельности, но так получилось, что специального актерского образования она так и не получила — училась уже в процессе работы в театре. 
Родилась Раисия Васильевна в Сернурском районе в крестьянской семье. После окончания школы сразу стала работать заведующей сельского клуба, а также была секретарем комсомольской организации. Говорит, что тогда не было определенной цели, где продолжать учиться. Потом все-таки окончила торгово-кооперативный техникум и стала работать в магазине. Вот там уже судьба указала ей направление: юная Рая увидела объявление, что набираются исполнители для ансамбля песни и танца «Марий Эл» (в то время он еще не был разделен — Прим. авт.). Рая пела с детства, да и в школе учителя ее всегда задействовали в художественной самодеятельности, поэтому она смело пошла на прослушивание. А слушал ее сам Михаил Капланский, ему понравился голос девушки, и ее взяли. А потом уже Михаил Юрьевич отправил ее учиться в музыкальное училище им. И.С. Палантая, правда, его она не закончила, потому что в жизни случился театр. 
В театре студенты училища подрабатывали. И вот однажды, это было в конце 1972 года, режиссер Николай Лузгинов увидел ее в коридорах театра и сразу заинтересовался. Сказал, чтоб приходила вечером, мол, будет работать. Ей тогда сразу дали роль мальчика Павла в спектакле по пьесе О. Шабдара «Кориш». А потом специально для нее Петр Рыбаков (Эсеней) написал пьесу «В субботу в баню», где она должна была сыграть роль деревенской девчонки Фени, которая переписывалась с украинским солдатом. В конце этот солдат приезжает к девушке, но она боится с ним встретиться, потому что он высокий, а она всего 140 сантиметров ростом. Эта роль была решающей для начинающей актрисы — от нее зависело, останется ли она в театре, но Рая справилась, и сцена окончательно стала ее «местом под солнцем». 
Под свое крыло молодую артистку взяла главный режиссер театра Сарра Кириллова, она стала сама обучать ее всем премудростям актерской игры, буквально растила ее в профессиональном плане. Если в пьесе не было роли для актрисы, то она специально писала для нее, даже маленькую. С самого начала Сарра Степановна стала давать совсем еще молодой Рае возрастные роли — бабушек-старушек и матерей главных героев. «Мне тогда не хотелось такие роли играть, — признается Раиса Васильевна, — потому что молодая была. Но сейчас говорю ей спасибо, что готовила меня». 
Училась актриса везде и всюду. Галина Иванова-Ямаева всегда давала ей какие-нибудь книги по актерской игре — так Раиса Васильевна самостоятельно изучила всего Станиславского, а актер Геннадий Копцев посоветовал ей ходить на марийские вечера в ДК им. XXX-летия Победы, там собирались марийские женщины, наблюдая за которыми можно было много ухватить для очередного образа. Раиса Васильевна даже в бани ходила и наблюдала за бабушками, за их поведением, манерами, разговорами. 
В репертуаре актрисы в основном комедийные, характерные роли. И ей всегда нравилось играть именно такие, ведь в них больше свободы, а главное, есть возможность балагурить. «Я люблю все свои роли, — говорит Раиса Васильевна. — Если сама роль не полюбишь, народ не будет с удовольствием смотреть. Я очень любила роль в спектакле «Тетушка Прасковья дочку замуж выдает». Она все время хотела выдать свою дочь за парня, который любил другую. Еще очень нравится роль Наставий в спектакле «Любовь? Любовь! Любовь…». Она живет одна, у нее нет мужа, чтобы заработать, торгует на рынке. Есть еще дед Лаймыр, которого она постоянно просит то забор починить, то еще что-нибудь, играет с ним, но любит по-своему. Сейчас играю Ираиду Семеновну в спектакле «Шанель Тарля» по пьесе Николя Коляды и бабку Опониху в «Поминках по свинье». Это такая «черная» бабка, как будто колдунья — очень интересная роль». 
Раиса Васильевна также мастер эпизода. Раньше в спектакле «Песня предков» она играла роль девочки-сиротки Изудыр, которая просила милостыню по домам. И вот однажды спектакль игрался в ДК им. Ленина. Была сцена, когда хозяин одного дома приказал девочке спеть за кусок хлеба, а режиссер Сарра Кириллова учила Раю петь в этот момент дрожащим голосом, будто душа плачет. И это так подействовало на одного из зрителей, что он в слезах вышел на сцену и попытался увести ее оттуда. Тот случай актриса не забудет, настолько это было трогательно. 
«Мне не важно, какая роль, — говорит Раисия Васильевна, — лишь бы было, что делать, лишь бы на сцене. Однажды, когда у меня была какая-то маленькая роль, Сарра Степановна мне сказала: «Рая, ты не ищи для себя ничего, а то герои пропадут». А я всегда очень любила что-то искать для образа, обдумывать его». 
Раиса Васильевна считает, что работа актера — это постоянный поиск и постоянная учеба. Она и сейчас не перестает учиться и развиваться. Ничего не имеет против, если молодые артисты что-то подсказывают в работе, ведь спектакль — это совместное творчество, и то, что она старше, не должно иметь значения. 
«Над ролью я работаю дома, — рассказывает актриса. — Бывает, что и ночами не сплю, обдумываю. Я люблю тишину, чтобы была возможность поразмыслить над текстом, часто проговариваю его вслух, чтобы слышать, как его произношу — речь должна быть понятной, сочной, иначе, если буду мямлить, зритель не поймет. Иногда с режиссером много сокращаем в тексте, потому что спектакли нужно компактно делать. Авторы обычно не бывают против, потому что писать — это одно, а играть на сцене — это другое». 
У Раисы Васильевны за всю ее творческую деятельность не произошло ни одного казуса на сцене: реквизит был всегда на месте, а текст ни разу не забыла. В театр она приходит обычно часа за полтора до спектакля и тщательно к нему готовится, а роли учит так, что они навсегда остаются в ее памяти.
 
Ирина СУВОРОВА
 
Источник: газета «Йошкар-Ола», № 17 от 6 мая 2014 года