«Югорно» пошёл в народ…

В Марийском национальном театре драмы имени Шкетана состоялся премьерный показ спектакля по мотивам эпоса народа мари «Югорно» «Вещий путь»).
Постановку, которая стала первой попыткой осмысления великолепного текста языком искусства, можно оценить вполне успешной. И дело даже не в зрительской реакции (почти аншлаг, около трёх часов внимательного просмотра, долгие финальные аплодисменты). Но об этом позже.
Безусловно, главными триумфаторами этого дня (именно дня – не только вечера) были два скромных человека, два писателя, два Анатолия – русский Спиридонов, живущий в посёлке Медведево, и мариец Мокеев из Сернура. Уже после основных оваций в честь актёров, режиссёра-постановщика, художника, хореографа догадались вызвать на сцену и Анатолия Яковлевича с Анатолием Ивановичем. Они – непубличные люди, совершенно не привыкшие к столь шумному и выставочному вниманию – стояли по краям рампы в некоторой растерянности. Им не несли охапки роскошных цветов, хотя спектакль убедительно продемонстрировал: его непревзойдённым героем, как и ожидалось читавшими и профессионально оценившими текст «Югорно», выступало Слово, созданное этими равнозначными по таланту мастерами художественного слова – автором и переводчиком.
Об остальном, в связи с состоявшимся событием, можно говорить уже не столь высокопарно. Простота и ясность требуются в первую голову потому, что мы только-только начали понимать и осваивать написанный недавно эпос. Точнее, через шестнадцать лет после его первой публикации. Нам ещё предстоит не одно десятилетие хотеть и пытаться разными формами и методами донести до сознания любознательных граждан суть всех путей и перепутий «Вещего пути». Об этом свидетельствует история практически всех известных эпосов. Назову лишь несколько: «Махабхарата», «Илиада» и «Одиссея», «Калевала», кельтский – о короле Артуре и рыцарях Круглого стола, крупнейший в мире по размеру киргизский текст о богатыре Манасе…
А перепутий в «Югорно» множество. Огранку драгоценному камню эпоса, отчего он играет блеском множества граней, придают именно они – вкрапления то и дело сказов, историй, притч, новелл, лирических отступлений… Об обидевшемся Ёжике, о загадках Пампалче, о судьбоносных дарах Салия родному народу, о происхождении тогдашнего низшего его сословия – кармакаев, о молодом несмышлёном топоре, об эпизодической, но необыкновенно важной роли цыплёнка-замухрышки, воспитанного злой ведьмой, в развитии главной темы произведения…
Нельзя не сказать о явных отличиях обретённого наконец-то марийцами эпоса в сравнении с куда более древними писаниями, свойства которых формировались при совершенно другом состоянии человеческого сообщества. Первое издание даже наиболее близкого нам эпоса «Калевала» (весь текст «Югорно» написан тем же размером стиха) осуществлено аж в 1835 году, при живом Пушкине. А работа А. Спиридонова написана в первом десятилетии 21-го века, когда люди значительно осведомлённее, менее религиозны и более интернациональны.
В новом эпосе боги (их в традиционной религии марийцев, как известно, много) почти не действуют, не решают людские судьбы. Зато большая, решающая роль отводится тому, что близко и привычно человеку: силе внезапной эмоции, спланированного коварства, природной способности к эмпатии, жертвенности, любви… Они, эти чувства – в людях ли, животных, предметах (по нашему) неодушевлённых и даже в стихиях – зачастую определяют сценарий действа или выступают его движителями. Всемирный потоп устраивают неразумные детишки кармакаев, пробравшиеся в покои верховного бога, пока тот устраивал для людей, скажем так, светский приём. Каким быть поверхности Земли – удобной ровной или изрытой трещинами, впадинами, покрытой горами и прочим – решил тоже не бог, по этому случаю созвавший зверей на совет, а обидевшийся на них всех ёжик. Примеры можно продолжить.
Кстати, и злополучное золотое яйцо, принесённое Салием марийскому народу в качестве выкупа за невесту – Пампалче, которую старейшины объявили достоянием всего сообщества (с чего беды и начались), разбил вовсе не второстепенный князёк Пектемыр (на последующие сто лет бессмертный правитель-злодей) двуручным мечом, а жалкий с виду цыплёнок, которого колдунья вырастила для применения в своих злодействах, дабы увеличить их чудодейственную силу. Интересно, что её метод – искривление зародыша ещё в утробе – живо напоминает о несчастном Гуинплене из романа Виктора Гюго «Человек, который смеётся», а лёгкий точный удар цыплёнка клювом – эпизод из итало-франко-германского фильма 1966 года «Операция «Святой Януарий».
Мне, разработчику, кажется, первой достаточно полной лекции «Пути и перепутья эпоса «Югорно» (в поддержку готовящейся постановки прочёл её в четырёх аудиториях), трудно не увлечься рассказом об особенностях текста, но лучше остановиться. Пора сказать и о спектакле.
Возвратившийся в театр менее года назад его художественный руководитель Василий Пектеев проявляет завидную работоспособность и, я бы сказал, молодой творческий азарт. «Снегурочка», «Элнет» и вот теперь «Югорно» – это всё весьма показательные «вещи», требующие серьёзного театрального языка. В условиях технических и иных ограничений (возможностей звука, видеотрансляции, реквизита; плюс состояние главной сцены и вконец запущенная работа с драматургами) спасением служат качество режиссуры и актёрской игры. А означенный «капитал» у старейшего республиканского театра, которому в ноябре исполнится 100 лет, к счастью, есть. Постановка сложнейшего литературного произведения вновь подтвердила это.
Что бы ни говорили не читавшие эпоса (то есть подавляющее большинство зрителей премьерного показа), язык «Югорно» был и навсегда останется главным действующим «лицом» при его вербальном воспроизведении в любых формах искусства. Он на редкость хорош: чистый, певучий, весь сотканный из образов, местами многозначный. Чего, увы, не любит современный читатель (тем паче – зритель). Но если желаете вкусить настоящий русский или редкостный марийский языки, то вот вам книга… Читайте!
Актёры национального театра хорошо справляются с этим сложным, уже для одного только запоминания, языком. На фоне других особенно ясным и внятным его произношением отличается речь народных артистов Олега Кузьминых (Орчама) и Романа Алексеева (пожилой Салий), актёра Павла Ефимова (один из глашатаев-сказителей). Вообще, частое появление на авансцене двоих сказителей с барабанами, которые довольно качественно проговаривают большие куски информирующего текста, – это в предложенных обстоятельствах, наверное, хороший выход из положения. Ведь даже лучше всех знающий текст Анатолий Мокеев пожаловался мне назавтра в телефонном разговоре, что порой – особенно в срединной части спектакля – из-за несовершенств звуковой техники только догадывался, о чём говорят персонажи.
Уже замечено (так говорят), что В. Пектеев делает ставку на актёров и актрис последнего пополнения театра, выпускников Щепкинского училища 2015 года. Марина Воронцова (Пампалче) и Иван Соловьёв (Салий), исполнители главных ролей, достойно держатся на сцене. Разве что, в женском образе чувствуется больше свободной игры, в мужском – некоторой дисциплинирующей сдержанности, хотя добавить мужественности не помешало бы. Кстати, это же я почувствовал в работе Ивана как исполнителя роли Сакара в спектакле «Элнет».
Хорошо помню, в какой визуальной концепции предлагал оформить «Югорно» художник Сергей Таныгин. Это не было окончательным решением, но какая-то особость в незаконченном им тогда ещё макете чувствовалась. Не скажу, что приглашённый художник-постановщик Владимир Королёв с его непритязательной простотой снизил зрительское восприятие. Но и ничем не впечатлил.
Спектакль не перегружен музыкально (композитор – заслуженный деятель искусств РМЭ Сергей Макэмари). Традиционно герои спели по песне, не более. И всё же, полагаю, именно в этом компоненте можно было бы поискать резервы. Поясню. В своей лекции я, опираясь на доводы из текста произведения, доказываю, что автор намеревался продолжить эпос, да не смог (вероятно, из-за болезни). Он успел показать очень древние времена, дочумбылатовские; тут, в последней песне, мы лишь узнаём о рождении богатыря, далее явились бы деяния Чумбылата и случилось захоронение его с Волшебным мечом в Священной горе (помните, откуда он мог один раз восстать, дабы защитить родную землю от превосходящих сил врага). То есть, по ассоциации с древнегреческой мифологией, Спиридонов показал как бы здешние «времена Кронидов», за которыми у греков шла эпоха Зевса, свергшего отца Кроноса, с окружавшими его богами Олимпа, а у нас был бы исторический отрезок, связанный с правлением верховного марийского героя. «Югорно», для которого профессиональная музыка чужда по определению, можно бы в какой-то мере загрузить искусственными музыкальными эффектами, темами, идущими словно из далёкого хаоса, которые в нужных местах создавали бы особую атмосферу – скажем, мистических ощущений, чувства тайны и таинства…
Насколько мне известно, первоначально музыкальным оформлением спектакля должен был заняться Григорий Архипов, руководитель оркестра театра оперы и балета. Он даже как-то раз дал послушать, в том числе мне, свои первые музыкальные наброски. Тогда я не придал им особого значения. Но, посмотрев 6 января на малой сцене театра кукол спектакль «Йӱд орол» («Ночной сторож»), убедился, что Григорий Вячеславович, музыкально оформивший эту постановку, действительно может успешно работать в создании особой атмосферы театрального пространства современными музыкальными средствами. Нечто подобное, мне кажется, хорошо бы послужило созданию звукового ряда и обсуждаемого премьерного спектакля. Кстати, Г. Архипов – первый, кто с видимой готовностью согласился, что по «Югорно» может получиться превосходный балетный спектакль, что, в частности, главные мужские партии зримо представляются и могут получиться необыкновенно выразительными – мощными, темпераментными… И будет у нас свой презентационный национальный балет, как «Шурале» у татар.
…Мы ехали с премьеры в машине моего друга. Он вспомнил, что года четыре назад в одном из лондонских театров смотрел и слушал мюзикл «Призрак оперы» Эндрю Уэббера, самый кассовый, кажется, спектакля двадцатого века: вот уж было грандиозное зрелище, какие спецэффекты создавали лазерные прожектора… Ну да, ответил я ему, это круто, конечно, но Марийский национальный театр драмы всегда будет иметь по меньшей мере одно большое преимущество. И объяснил, что имею в виду.
Видишь ли, сказал я ему, что идёт в том лондонском и даже в других наших городских – русской драмы, оперы и балета – театрах, ставится на сценах сотен, тысяч других подобных культурных заведений, а в театре имени Шкетана в подавляющем большинстве идут эксклюзивные показы. Проще говоря, тут тебе представят штучный «товар», чего массовый зритель нигде больше не увидит. Давай ценить это.
Ты прав, согласился мой продвинутый друг. И тут же добавил: «Слушай, а ведь мы только что стали свидетелями события исторического значения. Именно сегодня эпос «Югорно» пошёл в народ». Я не упустил возможности усилить образ, сказав: «…Как спущенный со стапелей корабль входит в воду».

Автор: Герман Пирогов.

Газета «Марийская правда», 24 января 2019 г.

«Ыле уремыште шошо»

Тыге лӱмден шке бенефисшым М.Шкетан лӱмеш Марий национальный драме театрын художественный вуйлатышыже, Марий Эл искусствын сулло деятельже, Марий Эл Кугыжаныш премийын лауреатше Василий Пектеев. Тиде лӱм мемнан республикыште кумдан палыме. Палыме тудо уста режиссер семын веле огыл, палыме чолга мер пашаеҥ семын, шочмо марий калыкшын пӱрымашыж верч чон дене йӱлен илыше, пашам ыштыше айдеме семын. Василий Пектеев тыгак финн-угор тӱнясе театр-влакым ушымашке кугу надырым пыштен. Кодшо ий ноябрь тылзыште латкокымшо гана эртыше «Майатул» фестивальлан тӱҥалтышым пыштыше еҥ-влак коклаште тудын лӱмжӧ ик эн ончылно шога.
Василий Пектеев — «Омо» почеламут сборникын да «Мӱкш тӱня марий» киноповесть книган авторжо.
Бенефисын озаж дене журналист Светлана БЕЛКОВА мутланен.
— Василий Александрович, бенефисдан лӱмжӧ чоным, ала-кушто кӧргыштӧ шылын кийыше шарнымашым тарватышын йоҥга. Сандене таче Тендан дене театр паша, спектакльым шындыме сомыл нерген огыл, а лач чон нерген мутланаш темлем.
— 23 январьыште мылам 65 ий темеш, бенефис лач тидын дене кылдалтын, тудо 26 январьыште лиеш. Почеламутемлан возымо ынде ятыр муро погынен. Нуным, почеламут-шамычым чумырен, илыш корным иктешлыше поэтический концерт программым ышташ шонен пыштышым. Тудым тыгак артист-влак Иван Смирнов, Иван Соловьев, Марина Воронцова сӧрастараш полшат.
Молан лачак «Ыле уремыште шошо» манын лӱмденат манын йодшо-влак шукын улыт. Тидым тыге умылтарем. Эн ончычак, кызыт теле гынат, шошо теният садак толеш. Весе. Пытартыш латкуд-латшым ий марий калыклан неле пагыт лийын. Кучем вуйлатышын политикыжлан кӧра чолга марий-влак шыгыремдалтыч, ала-кудыштлан шочмо мланде гыч каяшат логале. Но мый тӱҥалтыштак ойленам ыле. Йӱштӧ телым чытен лекташ манын, шокшынрак чияш, коҥгам сайынрак олташ кӱлеш. А теле деч вара шошо садак толеш. Пӱртӱсын законжо тыгай. Мыйын шонымаште, ынде Марий Элышке шошо толын. Кучем, культур министерстве, Марий театрым вуйлатыше-влак вашталтыныт…
— Василий Александрович, мый эше ик гана «Омо» сборникдам шергал лектым. Ончылмутышто рецензент Семен Николаев палемден: Пектеев кагазышке таче ушыштыжо да чоныштыжо мо улмым пышта… Тидлан ынде лу ий наре эртен. А таче Пектеев кагазышке мом пышта ыле?
— Тиде сборник Москваште, моло олалаште илен коштмо пагытыште шочын. Тунам яра жапат ыле. Мӧҥгӧ нерген шонымаш, еш деке чон шупшмо шижмаш, шке илыш, калыкын пӱрымашыж нерген шонкалымаш почеламут корнылашке возыч.
Тиде пагытыште эше «Мӱкш тӱня марий» киноповестьым марла да рушла возышым.
Палымем-влак таче мый дечем у почеламутым йодыт. Тидлан тыге вашештем. Театрыш пӧртылмӧ дене почеламутлан жап нигунарат огеш код. Кызыт чыла шонымаш, вий-куат у спектакльым лукташ, театрын шӱдӧ ияш лӱмгечыжлан, а эше ик ий гыч республикын ик курымаш юбилейже теммылан ямдылалтме пашалан кая. Кӧ пала, изиш ярсымеке, шошо шӱлыш толмо дене ала эше у почеламут-шамычат шочыт.
— Марий театр, Марий республик деч торлен, ойырлен илымыда, чынжымак, творчествыдам вес шӧрын гыч почаш йӧным ыштыш.Тендан почеламут корныда-влак тыглай мут огытыл, тушто чон коржмо, чон йӱлымӧ коеш.
— Почеламутым, мурым лачшымак чон шижмаш шочыкта. Южгунам тудо кӧргыштӧ куан тул йӱлымӧ годым возалтеш. Но шукыж годым поэзий корныла чон сусыргымо, тудын ойго дене темме, чот йокрокланыме годым кагазыш велалтыт.
Калыклан эн сайын палыме почеламутем — «Канде ӱжара». Тушто тыгай корныла уло: «Йошкарген кас кече ерыште иеш, Сокыр пӧрт воктене шкет кува шортеш…» Тудо ачам колымо деч вара авамын шкет кодмекыже шочо. Авамым шонен, ончылнем ял воктенсе мотор ерым ужын, ончыч шинчамлан сӱрет сӱретлалте, вара шомак-влак шочыч. Тиде кӱчык почеламут гоч айдемын шочын вочмо гыч тӱҥалын пытартыш кечылаже марте пӱрымашыже коеш.
«Большое видится на расстоянии», возен шке жапыштыже поэт Сергей Есенин. Тиде тыгак. Йот мландыште, йот калык коклаште илен коштмо годым шочмо мландын сылныжат, памаш вӱдын ямлыжат утларак шижалтеш. Сандене шочмо мландым, тудын поянлыкшым, тиде мландыште илыше йӧратыме еҥ-влакым шоналтен, илышым вес семынрак аклет. Тунам тыгай корныла лектыт: «Айдемылан паша коклаште ок йӧро нылйола кошташ». А ме шуко жап кугу тӧра ончылно нылйола коштынна. Мый кул омыл, мый айдеме улам манын кынел шогалын, кидым шаралтен уло йӱкын каласаш шукынжо тоштын огытыл. Сандене мемнан марий мландыште шуко жап теле озаланыш.
— Те ик почеламутштыда ойледа: «Мучашдыме лач Юмо, а Юмын сын – йӧратымаш». Тыланда таче йӧратымаш – мо тиде тыгай?
— Эн ончычак каласыман: йӧратымаш шӱмыштӧ уло гын — уло, уке гын – уке. Акрет грек философ Платон деч мо тыгай йӧратымаш манын йодыныт. Тудо вашештен: «Влечение к плоти рождает страсть, влечение к душе рождает понимание, влечение к уму рождает уважение».А ик марий мурышто тыге йоҥга: «Вӱр шолмо годым кӱлеш-ыс пелаш». Пелаш вӱр шолмо годым веле кӱлеш гын, тиде йӧратымаш огыл, тиде, рушла ойлаш гын, страсть. Кунам кап-кылат икте-весе деке шупшеш, чон денат икте-весым шижын моштет, йыгыре шинчын кутырашат оҥай (але чылт ойлыде шинчашат лиеш), уш денат иктӧр улат да воктенет улшым умылет… Теве чыла тиде иктеш ушна гын, ӱдырамаш ден пӧръеҥ коклаште кугу йӧратымаш нерген ойлаш лиеш.. Йӧратымаш – тиде моткоч кумда умылымаш. Тиде, мутлан, ача-ава ден икшыве коклаште ик вӱр улмым чон да уш дене шижмаш.
Библийыште каласыме: «Шкендын лишыл еҥетым шкендым йӧратыме семынак йӧрате». Весым шкем йӧратыме семын йӧраташ манме гын, тугеже айдеме эн ончычак шкенжым йӧраташ тунемшаш. Ушан-шотан улмыжым, ала-мом ыштен моштымыжым… Шкем йӧраташ, пагалаш тунемына, шкан акым палена гын, тунам воктене улшымат тудат мыйын гаяк шергакан айдеме манын умылена. Тиде шижмаш умбакыже ик йылме дене кутырышо, илыш пӱрымаш дене кылдалтше пӱтынь калыкым авалта. Тылеч вара вес йылме дене кытырышо, вес йӱлам кучышымат аклаш тӱҥалына.
Тидын шотышто, мыйын шонымаште, театр кугу пашам ышта. Спектакльым ончаш толшо айдемым тудо еҥ ойгым, еҥ куаным шижаш, умылаш тарата. Кумданрак ончалаш гын, театр мемнам илаш туныкта. Мый пӱрымашемлан театр пашаш кондымыжлан тауштен илем.
— Василий Александрович, усталык пашада нерген мутланымашым умбакыже шуена гын, тыгай йодышым рашемдыме шуэш: Тендан мутлан семым кызытеш Татьяна Ямбардова веле воза але мый чылаштым ом пале?..
— Чылт тыге огыл. Иван Егоров кок мурым возен, мый шкеат келыштаренам.. Мутат уке, шукыжо Татьяна дене ыштыме. Иван деке унала мийыме годым, тудын семжым колыштын, мутлан, «Канде ӱжара» почеламут шочо. Ала-кудыжым Таня ямде почеламутан возен.Тыге кызыт концертыште мураш йӧрышӧ латвич-латкуд муро уло. Бенефис годым чылажак ок йоҥгалт. Но мураш тӱҥалына чылажымат «Марий кундем» марий семӱзгар оркестрын шоктымыж почеш. Муро дене программыш ушнаш йодшо-влакымат фонограмме деч кораҥаш йодам. Мыйын пылыш чорам утыж дене вичкыж, очыни, сем кугу йӱкын йоҥгымым ом йӧрате. Тидын шотышто консерватор улам. Моткочак йӧратем тошто калык мурым, нуным йолташ-влак дене мурена. Тошто марий семым колыштат да ӧрат, кушеч тынар ныжылге шижмашыже лектын? Тыгай семым шочыктен моштеныт гын, тугеже кугезына-влакын чонышт моткочак келге да поян лийын, шкешт пӱртӱсым, ойгым шижын моштеныт. «Элнет» спектакльыште тӱҥ герой Григорий Петрович Ветканат марий муро нерген ойла вет: кеч мутшым нал, кеч семжым – яндар шӧртньӧ. Мут толмашеш, тиде спектакльым ямдылыме годым мондалт шушо эше икмыняр марий семым пӧртылтышна.
— Ожно марий-влак ик пайремлан ик ялыш, вес пайремлан вес ялыш родо-тукымышт, палымышт деке унала коштыныт. Йӱыныт-кочкыныт, икте-весе коклаште кылым пеҥгыдемденыт. Василий Александрович, Тендан бенефисымат тыгаяк пайрем дене таҥастараш лиеш. Тугеже вучена Тендан унада-влакым 26 январьыште 16 шагатлан Шкетан лӱмеш театрыш.

 

C. Белкова мутланен.

«Марий Эл» газет, 2019 ий 22 январь

 

Марий спектакль-влакым кӱкшын акленыт

12 гыч 18 ноябрь марте Марий Эл Республикынан рӱдолаштыже Финн-угор театр-влакын «Майатул» фестивальышт моткоч шокшын эртен. Вич кече жапыште родо-тукым калык-влакын – коми, карел, мордва, удмурт, хант-манси — йылмышт дене лу спектакльым ончымо. Постановко-шамыч кугурак ийготан-шамычлан веле огыл, кушкын толшо тукымланат лийыныт. Нуно илыш, еш, икте-весе кокласе кыл, шочмо кундемым, йыр улшо пӱртӱсым, тыгак шочмо йылмым йӧратыме, аклыме нерген шонаш тартеныт, шуко ойгым кондышо сар пагытын кочо тамже логар пундашеш комылям кӱзыктен.

 

Театрын йолташыже-влак кажне кечын кок-кум спектакль дене ончен кертыныт. Нуно Шкетан лӱмеш Марий национальный драме, Марий самырык театр-влакын сценыштышт эртеныт. Коллектив-влакын мастарлыкыштым профессиональный жюри аклен.

Фестивальым петырымылан пӧлеклалтше пайремыште Республикын тӱвыра, печать да калык-влакын пашашт шотышто министрже Константин Иванов, М.Шкетан лӱмеш Марий национальный драме театрын директоржо Эрик Юзыкайн, фестивальын да театрын художественный вуйлатышыже Василий Пектеев лийыныт. Нуно финн-угор калык-влак коклаште келшен илыме да ты мероприятийын кӱлешлыкше нерген ойленыт да толшо коллектив-влаклан тауштеныт.

– Финн-угор калык-влакын театрыштын вес фестивальже 2020 ийыште лийшаш, но ме вес ийын Шкетан лӱмеш Марий национальный драме театрын шӱдӧ ияш лӱмгечыжым пайремлаш тӱҥалына. Сандене икте-весе коклаште кылым кӱрлаш огыл манын, 2019 ийыште ме Национальный драматургий фестивальым эртараш кутырен келшенна, – палемден Константин Анатольевич. – Тыгодым спектакль-влакым ончаш веле огыл тӱҥалына, а кок арня жапыште финн-угор да вес регионласе драматург-влаклан семинар, тӱрлӧ мастер-класс да молат эртаралтыт. Семинарым иктешлымеке, эн сай паша-влак негызеш театрлаште спектакльым шындаш тӱҥалыт.

Пайремын куанле ужашыжлан, мутат уке, сеҥыше-влакым палемдыме татым шотылман.

Фестивальыште театр коллектив-влакын пашаштым профессиональный жюри тӱрлӧ номинацийлаште аклен:

– «Эпизодысо эн сай роль» – Александр Баймурзин «Степан и Настя» (Удмурт Кугыжаныш национальный театр);

– «Кокымшо планан эн сай пӧръеҥ роль» – Дмитрий Мишечкин, «Деревенские страсти» (Мордва национальный театр);

– «Эн сай пӧреҥ роль» – Дмитрий Тораев, «Кловой пылгомын семжы» (Курыкмарий драме театр);

– «Эн сай ӱдырамаш роль» – Наталья Гусянова, «Кловой пылгомын семжы» (Курыкмарий драме театр);

– Елена Гудожникова – «Деревенские страсти» (Мордва национальный театр);

– «Эн сай сценографий» – Мария Саблина, Анна-Ксения Вишневская, «Чев-чев» (Хант-Мансий АО гыч «Солнце» обь-угор калык-влак театр) ;

– «Музык дене эн сайын келыштарымаш» – Сергей Белов, «Кӧ кечым пӧртылта» (М.Шкетан лӱмеш Марий национальный драме театр);

Гран-при – М.Шкетан лӱмеш Марий национальный драме театр («Кӧ кечым пӧртылта»).

Жюрин лӱмын ямдылыме дипломжым налыныт:

«Калык сем тӱвыра ден классике балетын йӱлаштлан ӱшанле улмылан» – «Чодыра сем» (Э.Сапаев лӱмеш Марий кугыжаныш академический опер да балет театр);

«Спектакльым сайынрак шындаш тӱҥалмылан» – Ольга Искоскина (Курыкмарий драме театр – «Кловой пылгомын семжы»).

Театр пашаеҥ-влак ушемын Марий Элысе отделенийжын председательже Алла Александрова ушемын посна ямдылыме пӧлекшым кучыктен. «Кӧ кечым пӧртылта» спектакльыште рольым мастарын модмыштлан М.Шкетан лӱмеш драме театрын артистше-влак Иван Смирнов «Честь и достоинство», а Светлана Александрова «Ӱшан» номинацийлаште палемдалтыныт.

Сеҥыше-влакым саламлена да вес ганат Марий Элыште вучаш тӱҥалына!

Алевтина Байкова.
«Марий Эл» газет. 20.11.2018

«Майатулын» дневникше. «Кок ий гыч уэш вашлиймешке!»

 

Финн-угор калык-влакын театрыштын «Майатул» черетан фестивальышт эртенат кайыш. Тиде кечылаште Марий Эл Республикнан рӱдолаже ятыр кундем гыч уна-влакым вашлийын. М.Шкетан лӱмеш Марий национальный драме да Марий самырык театр сценылаште родо-тукым калык-влакын йылмышт дене спектакль-влакым ончаш йӧн лийын. Нунын мастарлыкыштым Йошкар-Ола, Моско, Уфа, Казань олаласе, тыгак Калмыкий, Финляндий гыч жюри еҥ-влак акленыт.
Фестиваль мучашлалтмеке, икмынярышт дене финн-угор театр-влакын пашашт, нунын вияҥмышт, тыгай вашлиймашын кӱлешлыкше да моло нерген мутым вашталтышна.

— Театр коллектив-влак шке пашаштым могайрак кӱкшытыштӧ ончыктеныт?
— Константин Иванов, Марий Эл Республикын тӱвыра, печать да калык-влакын пашашт шотышто министрже:
Шкетан лӱмеш Марий национальный драме театрын Гран-прим налмыже куандарыш. Тудын «Кӧ кечым пӧртылта» спектакльже чынже денак – фестивальлык! Жюри член-влаклан тудо чыла шотыштат келшен. «Майатул» фестиваль кӱлешан, тудо кажне кок ий гыч эртаралтеш, но вес ийын (2019 ийым Театр идалык семын увертарыме) ме Национальный драматургий фестивальым эртараш шонена. Драматург-влак кок арня жапыште пашам ышташ тӱҥалыт. А эн сай паша, этюд, эскиз-влакым Шкетан лӱмеш театрлан темлаш тӱҥалына, тудыжым 2020 ийыште «Майатулышто» ужын кертына. Тачысе кечылан тиде театр йол ӱмбалне пеҥгыдын шога, шке паша лектышыж дене куандара.

— Финн-угор театр-влак, Тендан шонымаште, таче могай нелылыкым шижыт?
— Александр Вислов, «Золотая маска» премийын эксперт советшын председательже, театр критик (Москва):
Театр-влак ончылно кеч-могай жапыштат могай гынат нелылык уло. Таче теве мом палемдаш кӱлеш. Икымше — ойырен налаш йӧршӧ текст уке. Кызытсе саманыште театр ала-кӧ деч вучышаш огыл, а шке кычалшаш. Весе — ончаш толшо-влак. Нуно огыт лий гын, театрлан илен лекташ йӧсӧ. Калыкым, поснак самырык-влакым театрыш кошташ кумылаҥдаш тӱрлӧ йӧным кучылтман, пашам шуко ыштыман. Тыгай нелылыкше финн-угор театрлаште веле огыл, шонем. Мутлан, фестиваль жапыште Сапаев лӱмеш академический опер да балет театрышке «Чодыра сем» балетым ончаш калык зал тич чумырген. Чонлан куанле ыле. Нунын деч уло, векат, молан тунемаш. Кумшо — илыш дене тӧр кайыман, тидыже театрлан илен лекташ, артист-влаклан пашам ышташ полшышаш.

— Фестивальыште Те ончычат лийында. Таҥастарен ончалаш гын, мом каласен кертыда?
— Дина Давлетшина, Башкортостан искусствын сулло деятельже, театровед:
1992 ийыште Удмуртийыште финн-угор калык-влакын икымше театр фестивальыштышт лияш пиал шыргыжалын ыле. Тунам Шкетан лӱмеш Марий национальный драме театр Василий Александрович Пектеевын шындыме «пыжаш» спектакльжым намиен да тӱҥ приз дене палемдалтын. Тиддеч вара жап эртен, ты гана теве латкокымшо гана эртаралте. Фестиваль посна палемдыме теме дене эртаралтмыла чучеш, коллектив-влак сай, ушеш кодшо постановкыштым ончыктеныт. Но темым ойырен налме годым пеш чот шекланаш кӱлеш, вет кажне коллектив эн сай пашажым ончыктынеже. «Майатул» поро шарнымашым кода да вес гана вашлийме татым куанен вучаш тӱҥалам.

— Фестивальын кӱлешлыкшылан мом шотледа?
— Борис Манджиев, жюри председатель, РФ СТД-н секретарьже, Калмыкий Республикысе Б.Басангов лӱмеш национальный драме театрын художественный вуйлатышыже, Россий искусствын сулло деятельже:
1994 ийыште «Майатул» фестивальыште лийынам. Лач тиде ийынак Шкетан лӱмеш театрыште «Эрла — Агавайрем» спектакльым шынденам ыле. Вара Василий Александрович Пектеев мемнан дене куд ий режиссёрлан пашам ыштыш. Тудо ятыр чапле спектакльым мемнан сценыште шынден. Нунын дене йот эллашкат гастроль дене коштынна.
А фестиваль шотышто теве мом ойлынем. Российыште шуко театр фестиваль эртаралтеш, но нунын коклаште шагалже огыл, вийым налде, «йомеш». А «Майатул» Марий Элыште аралалт кодын, кызытат тудо уна-влакым тӱрлӧ кундем гыч иквереш чумыра. Фестивальыште коллектив-влак шке пашаштым ончыктен да нунылан акым налын кертыт. Тыгайже театр-влаклан кушкаш полшышаш. Ме, ик верыш чумырген, нелылык гыч лекташ йӧным кычалшаш улына. Мутлан, драматургий начар улмо шижалтеш. Марий Эл Республикын тӱвыра, печать да калык-влакын пашашт шотышто министр Константин Анатольевич Иванов вес ийын драматург-влаклан лабораторийым эртарыме нерген палемдыш. Тидыже, мутат уке, национальный драматургийым вияҥден колташ полшышаш.
— Тӱрлӧ театр коллектив-влакым ончымеке, режиссёр-влакын пашаштым кузе акледа?
— Чаманен каласыман, родо-тукым театрлаште режиссер чӱдылыкат шижалтеш. Ты шотышто марий театр пиаланрак, Шкетан лӱмеш марий драме театрыште профессиональный режиссёр эреак лийын да кызытат икте веле огыл уло. А моло финн-угор театрлаште дипломан режиссёржо уке. Фестивальыште эн виян пашалан Василий Пектеевын шындыме «Кӧ кечым пӧртылта» спектакльжым шотлыман. Сценографий, артист-влакын вургемышт, режиссёрын, композиторын, кусарышын пашаштым сай могыр гыч веле палемдаш лиеш. Курыкмарий драме театр труппат куандарыш. Режиссёр Ольга Искоскина калыклан келшен толшо темым ойырен налын мошта, шижеш. Артист-влак дене пашам ыштен моштымыжым ӱшандарен ончыктыш. Икмыняр жап гыч тудат кугу кӱкшытыш шуэш шонем. Шукертсек палыме йолташ Олег Геннадьевич Иркабаев деч у, виян спектакльым вучышым, но Марий самырык театр 1991 ийыште шындыме «Эх, илышет, шеремет!» постановкым ончыктыш…
Хант-Мансий АО гыч обско-угорский калык-влакын «Солнце» театрыштын пашажат ойыртемалтше. Кызыт шуко калыкын шочмо йылмышт йотыш савырна. Тыге ынже лий манын, кушкын толшо тукым шочмо йылмыжым палыже, тудын дене мутланыже манын ойлынеже ыле шке постановкыж гоч ты театр коллектив. Тиде спектакльым ончаш толшо-влак чумышто шинченыт. Режиссёр моткоч оҥай йӧным кычал муын. Тыгай спектакльым кажне регионышто шындаш кӱлеш. Тудым икшыве-влак веле огыл, кугыеҥ-влакат куанен ончат ыле.
Карел театрын артистше-влакат мастар улыт, чыла ыштен моштат, но режиссёр пьесыште ончыктымо нелылыкым раш почын пуэн моштен огыл.

— Драматургий шотышто мом палемдаш лиеш?
— Валентина Федорова, театровед, театр критик, (Москва):
Тиде йодыш эреак пӱсын шоген, мо оҥайже: Чеховын илымыж годымат драматургий лийын огыл. Но национальный драматургий шотышто нелылык уло: пьесе-влак тыглай, начар сюжетан улыт. Театрлаште 80-90-шо ийлаште возымо пьесе почеш спектакльым шындат. Нуно начаржак огытыл, но тачысе илышлан келшен огыт тол. А зритель кызыт вестӱрлырак, вет цифровой технологий койын вияҥеш. Темым калыклан келшышым ойырен налман, мутлан, ава ден шешке, оньыкува ден веҥе кокласе кыл, паша верым мумо, йоҥылыш корныш шогалше еҥ да моло нерген. Сай спектакльым шындаш манын, ӧрыктарыше да лӱдыктышӧ, криминал сӱрет-влакым кычалаш огешат кӱл.
Тенийысе фестиваль комедий жанрлан пӧлеклалтын. Сандене театр коллектив-влак лушкыдырак музыкальный комедийым ойырен налыныт, эн тӱҥжӧ — калыкым тӱрлӧ семын воштылташ тӧченыт. Спектакльыште шке калыкын мурыжым шукырак кучылташ кӱлеш, мутлан, мордва театрын сӱанжым зал калык шокшын вашлийын. Пытартыш жапыште калык тӱвыра, йӱла нерген шукырак пален налаш тырша, шке калык вургемым, куштымашым ужнеже, мурым колыштнеже. Фестиваль кажнылан урок семын лийын, шонем. Марий Эл Республикыште театрлан кугу тӱткышым ойырымо шижалте: полат кӧргыштӧ яндар, оза-влак моштен кучат, а эн тӱҥжӧ — виян труппо-влак улыт.

— «Майатул» деч мо эн чот шарнымашешда кодеш?
— Кирсикка Моринг, театр критик, (Финляндий):
Марий Эл Республикыш кажне гана куанен толам. Йошкар-Ола — мотор ола, йырваш ару, оралте-влак шинчалан перныше улыт, калыкат тыште – поро кумылан, унам вашлийын моштышо. А фестиваль шуко жаплан шарнаш кодеш, поснак Василий Пектеевын шындыме постановкыжо чот келшен. Тыгак карел, курыкмарий театр-влакын пашашт ойыртемалтше улыт. Кокымшыжым шинчавӱд йӧре онченам, вет шучко сарыште мыйынат ачам лийын. Финляндийысе концлагерьыште мыняр шуко салтакын ӱмыржӧ кӱрылтын! Спектакльыште артист-влак рольым сайын модыныт, образышт гоч тусо пагытын тамжым шижыктышт. Ойган муро-влакат чонем туржыныт.

Алевтина Байкова мутланен.

«Марий Эл» газет, 2018 ий 23 ноябрь

«Мыйын таче шочмо кече»,—

манеш Россий Федерацийын сулло артистше, Марий Эл Республикын  калык артистше Иван Смирнов 2 июльышто, М. Шкетан лÿмеш Марий кугыжаныш драме театрын сценыш лекмекыже. Лач тиде кечын 18 шагатлан ик эн йöратыме артистна ты тÿвыра полатыш театрым пагалыше-влакым веле огыл, тыгак марий эстрада мурым шулен колыштшо-шамычымат пагален ÿжеш.

Мутат уке, пел курым – тиде шкешотан иктешлыме жап. Но вет ты ийгот гыч эше пелыжым йöратыме пашатым эре ик театрыштак шуктен илет гын, тунам, манмыла, шÿм-мокшетге тушко пурен кает. Но И. Смирновын илыш-корныжо вигак артист сомыл гыч тÿҥалын огыл. «Чот изи годым артистак лийнем улмаш, но варарак ялысе пашаеҥ лийме шуын,— шарналта Иван Викентьевич.— Авамат фермыште пашам ыштен, сандене ялысе паша деч лÿдын шоген омыл. Но тыгутлаштак мураш пешак йöратенам: школышто мурем моштымемлан эреак моктеныт. 6-8 класслаште баяным шокташ тунемынам. Тидыжлан мыйым У Торъялыште музыка школышто туныктеныт».

9-10 класслаште тунеммыж годым И. Смирнов кыдалаш профессиональный училищыш каяш шонен пыштен, но тидым ышташ изаже чарен, садлан кöра М. Горький лÿмеш Марий политехнический институтыш (кызыт – Марий кугыжаныш технический университет – Авт.) пураш йодмашым возен. Тидын годым И.С. Палантай лÿмеш музыка училищын вокальный отделенийышкыжат пуран тöчен ончен. «Йÿкем келшен огыл да налын огытыл»,— манеш Иван. Но артист лияш шонымашыже вуйушыжлан эрыкым пуэн огыл. Политехнический институтын лесоинженерный факультетыштыже кок ий тунеммек, 1980 ийыште А.В. Луначарский лÿмеш Театр искусство кугыжаныш институтышто марий студийыш ÿдыр-рвезе-влакым погаш тÿҥалыныт. И. Смирнов, шуко шонкалыде, тушко каяш келшен.

— Тыге Москвасе ГИТИС-ыш тунемаш пурышым,— ойла тудо.— Тудым пытарымеке, Шкетан лÿмеш Марий театрыш пашаш пурен гына шуктышым — 1985 ийыште Совет Армий радамыш нальыч. 1987 ий февральыште, салтак вургемым кудашмеке, театрыш пöтыльым, пашалан шокшым кергалтенак пижым.

Тачысе кечын Иван Смирновым пÿтынь марий тÿня сайын пала. Тудын усталык пашажым кок шöрын гыч аклыман докан: иктыже – тиде драма артист семын, весыже – мурызо. Но палемдыде ок лий: кокытшат ик семынак талын вияҥыт. 

Иван Смирновын икымше рольжо – В. Шекспирын «Двенадцатая ночь» пьесыж почеш шындыме «Латкокымшо йÿд» спектакльыште Шут. Тиде постановка 1985 ийыште ГИТИС-ым тунем пытарыше марий артист-влакын диплом спектакльышт лийын. Тиддеч вара коло вич ий жапыште Марий театрын сценыштыже мыняр рольым модмыжым юбиляр таче шкежат ок шарне. «Репертуар кагазым ышташ кÿлеш. 1985 ий гыч тачысе кече марте могай спектакль шындалтмым возен ямдыленам. Кажныштыже могай рольым модметым сералтен пу»,— йодым. «Чылажым ынде шарненжат ом шукто дыр»,— вашештыш, но йодмем шукташ тореш лийын огыл: тачат рольжо-влакым шарнен-шарнен посна кагазыш возкала. Но шарна тудо икымше кугу рольжымат.

— «Эргымлан кузык» спектакльыште мый шкеак модынам, шкеак муренам,— ойла Иван Викентьевич.— Тидым мый эн сай пашамлан шотлем. Сценыш лекме деч ончыч, мутат уке, чот чытыраш, лÿдаш логалын: мутым мондымо дечат лÿдмö… Кызытат лÿдам, но уже вес семын: шонен пыштыме кÿлеш семын ок лек, калык тыйым ок умыло манын шонет, тургыжланет. Но ынде изишак вестÿрлö тургыжланымаш: кушто мом эше тöрлаташ лиеш? Сценыште ме, артист-влак, рольым модына гынат, геройнан, персонажнан илышыж дене илыман – тудын семынак койын моштыман. 

«Драматический рольымат, комедийныйымат ик семынак пеҥгыде кышкареш чоҥа. Пÿртÿсын пуымо чапле йÿкшö (варажым эше И. Палантай лÿмеш музыкальный училищыште тунемын) оперетта сынан спектакльыште модаш йöным пуа»,— возен артистын мастарлыкше нерген Марий Элын сулло журналистше С. Белкова «Эчук, Полат Акпай, Ози Кузи» статьяштыже. Тидыжлан актёрын репертуаржым ончалмат сита: А. Островскийын «Таланты и поклонники» пьесыж почеш шындыме «Сонарзе ден суксо» комедийыште — Нароков; А. Вампиловын «Кугэрге» («Старший сын») комедийыштыже — ондакше Сильва, кызыт Сарафанов; Н. Гоголь («Женитьба») почеш «Каче пазар» комедийыште — Подколесин; А. Волковын «Оръеҥ мелнаштыже» — Селифон; А. Пудинын «Ой, луй модеш…» драмыштыже — Йыван Кырла; М. Рыбаковын «Морко сем» драмыштыже — Микале да эше шуко моло. Кажныштыже И. Смирнов кумда кöргö вий-куатше, шкешотан улмыж дене ойыртемалтеш. 

Мутат уке, Иван Смирновым марий калык театр актёр семын веле огыл пагала да йöрата. Републикыштына эртаралтше ик кугу концертат тудын деч посна ок эрте. Иван Смирнов — самодеятельный мурызо да композитор-влакым  икымше фестивальыштын лауреатше. Мо оҥайже: ты фестивальыште эстрада мурызо вигак кок номинаций дене сеҥышыш лектын. 
— Тиде фестиваляк мылам ончыко корным почын, манаш лиеш,— ойла таче тудо.— Тылеч вара газетлаште шуко возышт, радио денат ойлышт. Жап лийме семын концертлаште мурашак тыршем – ÿжыт гын, вуйым шупшмаш уке. ™жыт – тугеже калык мыйым ужнеже, колыштнеже. Тидыже мылам таче эн кугу ак.
А ак моткоч шуко лийын…
1995 ийыште И.Смирновлан «Марий Эл Республикын заслуженный артистше», а 1999 ийыште «Марий Эл Республикын калык артистше» почётан лӱмым пуымо.
2000 ийыште Театрын тўнямбал кечыже лўмеш Марий Эл Республикыште ФСБ управленийын начальникше Иван Смирновлан именной шагатым кучыктен.
А. Волковын пьесыж почеш шындыме «Каче-влак» спектакльыште Андрин рольжым модмылан 2006 ийыште «Йошкар-Ола театральный» фестивальыште «Эн сай эпизод» номинацийыште Йыван Кырла лўмеш театральный премийым пуымо.

2007 ийыште Иван Смирновлан «Россий Федерацийын сулло артистше» почётан лӱмым пуымо.
Башкортостан Республикысе Мишкан район администрацийын тўвыра пєлкаже марий культур поянлыкым арален кодымашке да шарымашке, регион кокласе кылым вияҥдымашке кугу надырым пыштымылан Иван Смирновлан шўм гыч лекше кугу Таум каласен. Палемден: «Башкортостанын Российыш шке кумылын ушнымыжлан 450 ий, Российысе марий калыкын икымше погынжылан 90 ий темме лўм дене эртарыме пайрем-влак, мемнан кылнам пеҥгыдемдаш, икте-весылан эҥертен, ваш полшен илаш туныктат. Иван Викентьевич! Таза лийза. Ваш келшымашна Тыланда вийым, у творческий шўлышым ешарыже да эше кўкшырак пашалектышым кондыжо. Илышдам ыҥгайлык, савырлык, умылымаш да пиал вўдышт».

Эстрада искусствышто исполнитель мастарлыкым шуарымашке надырым пыштымылан, Палантай лўмеш Культура да искусство республиканский колледжын «Эстрадын музыкальный искусствыжо» отделенийжын 10 ияш юбилейже лўмеш «Йошкар-Ола» округын вуйлатышыже Л. Ожиганов «Йошкар-Ола» округын депутатше-влакын погынымашышт да тыгак шке лўмжє дене И.Смирновлан Тауштымо серышым кучыктен. Палемден: «Шке пашада да усталыкда дене Те республикын да элын культура да искусство аланыштышт самырык тукымым воспитатлымашке да туныктымашке кугу надырым пыштеда». 
Театральный искусствым вияҥдымашке надыржылан 2007-2008 ийысе тургымым иктешлыме лўмеш И.Смирнов Марий Эл Республикын культура, печать да национальность-влак паша министерствыжын да Российысе театр пашаеҥ-влакын ушемыштын Марий региональный отделенийжын дипломжо дене палемдалтын. 
У Торъял кундемым чапландарымылан да творческий пашажлан 25 ий темме лўмеш И. Смирновлан У Торъял землячествын председательже В. Наумов  Тауштымо серышым кучыктен.
Тыгак Иван Смирнов шуко ий пашам тыршен ыштымыжлан, Марий Эл Республикын театральный искусствыжым да культурыжым вияҥдымашке кугу надырым пыштымыжлан Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погынжын Почётан грамотыж дене палемдалтын.  

Василий СЕМЁНОВ,
М. Шкетан лÿмеш театрыште сылнымут ужашым вуйлатыше.

«Кугарня», 2011 ий 17 июнь

Моском сеҥен налше «Ксения»

Марий комедийым рӱдӧ театрыште шындымылан – 60 ий
Але марте ик марий пьеса гына Моско театрыште шындалтын. Тудым Ермолова лӱмеш театрын сценыштыже ужмеке, моло республикысе режиссёр-влакат шке денышт модын ончыкташ кумылаҥыныт. Марий драматургын возымыжо тунам СССР границымат вончен — пьесым София олаште болгар йылмыш кусарен савыктыме.
Тыгай чапле пӱрымашан лийын Арсий Волковын «Ксения» пьесыже. Тудым рӱдоласе театрыште икымше гана модмылан тений 29 мартыште 60 ий темеш.
Тиде амал дене пайдаланен, тунамсе жапыш ончалына, кузе да мо лиймым шергалына.
Тӱжвач ончалмаште, пьесын пӱрымашыже мемнан драматургийыште чапланыше вес кок произведений – «Салика» ден «Кеҥеж йӱд» — дене икгайрак. С.Николаевын комедийже ондак «Полатовын сӱанже» маналтын. Тудо 1937 ий кеҥеж тӱҥалтыште сценыш лекшаш улмаш, но комиссий спектакльым йӧрдымылан шотлен. Авторын тӧрлымекше, вес ийжылан тиде комедий «Салика» лӱм дене угыч шочын.
1946 ий 22 июньышто Маргостеатр автономийын 25-ше идалыкшылан пӧлеклыме «Ӱдыр шӱм» спектакльым икымше гана ончыктен. Но комедийым возышо Н.Арбанлан ятыр кочо мутым колаш логалын. Тӧрлаш пернен. «Кеҥеж йӱд» лӱмым налше весела койдарчык 1948 ий годсек уэш-пачаш шындалтеш, а кодшо курым мучаште тудым оперетта семын модын ончыктымо.
«Ксения» пьесат ондак вес лӱман лийын. Тудым возаш А.Волков Москош, самырык драматург-влакын конференций-семинарышкышт (1948 ий май), миен толмо деч вара таранен. «Пӧртылмеке, вигак творческий пашалан пижым, кызытсе илыш гыч «Илыш муро» музыкальный комедийым возаш тӱҥальым», — ойлалтеш Арсик (Арсий огыл) Волковын «Марий драматургий нерген» статьяштыже («Марий коммуна», 1948 ий 18 июнь).
Оҥай, 45 ий эртымеке, писатель шкенжым шке тӧрлен да кӱшнӧ ончыктымо цитатым «Илыш толкын» романыштыже тыге савырал шынден: «Моско гыч пӧртылмек, мый вигак у сылнымут пашалан пижым. Колхоз ялын ончыл еҥже-влак нерген «Илыш ӱжеш» комедийым возаш тӱҥальым. Вараже тудым «Ксения» манын лӱмденам».
Ожно серымым тыгай вашталтыме дене драматург палдарен: ончыкылык «Ксения» 1948 ий кеҥежым сераш тӱҥалме «Илыш муро» музыкальный комедий гыч иланен кушкын.
1950  ий 1 январьыште А.Волков тунам мом возымыж нерген «Марийская правда» газет гоч уло калыклан увертарен:
«Славным Героям Социалистического Труда посвящаю я новую пьесу «Ксения Зернова», которую закончу в феврале наступающего года. В этой пьесе я раскрываю новые черты характера советского человека, новые взаимоотношения людей… Я – молодой драматург. Для повышения своих знаний и творческого мастерства учусь заочно в Литературном институте имени М. Горького при Союзе советских писателей СССР».
Волковын у пьесым возаш пижмыж деч изиш гына ончыч, 1948 ий 18 мартыште, Марий АССР-ысе икымше еҥлан – Хлебниково (кызыт Марий Турек) район гыч Исхак Муртазинлан – Соцпаша Герой лӱмым пуымо. Тудын звеножо кажне гектар гыч 31 центнер утла пырчым поген налын. Миклай Казаков тунам возен:
Исхакын гае шурно
Республикнан мландеш
Чыла колхозын нурым
Леведше кумдыкеш.
Ял озанлыкым нӧлтымӧќ да эн ончычак шурно лектышым кугемдыме йодыш сарым сеҥен лекше элыштына рӱдӧ верыште шоген. Арсий Волков, орденан фронтовик, у пьесыште лач тидым сӱретлен ончыкташ шонен пыштен.
 Комедий сӱан сӱрет дене тӱҥалеш: ончыл колхозын председательже Сергей Соловьев пошкудо озанлыкын чолга бригадиржым, Ксениям, ватылыкеш конда. Сергей шумо сеҥымаш дене лыпланен илынеже, шыдаҥын кӱлешлыкшым ок ыҥле, тудлан пасушто верым ойыраш торешлана, адакше кугешнылме койышыжо уло. Тидлан кӧра вате-марий коклаште  умылыдымаш лектеда. Но илыш Ксениян чын улмыжым ончыкта: шыдаҥлан ойырымо мӱндыр пасу чапле лектыш дене куандара. Бригадир Зернова (шке героиньыжлан драматург арам огыл тыгай фамилийым пуэн) Социалистический Паша Герой лӱмым сула.
Газетыште сӧрымыж семынак, автор «Илыш ӱжеш» пьесым 1950 ий январь мучаште ямдылен шуктен да вигак Маргостеатрлан темлен. Март кыдалне труппа пашалан пижын. Спектакльын икымше вариантше ямде лиймек, тудым тунамсе правил почеш комиссий ончен. Каҥашыме негызеш драматург текстыш ятыр вашталтышым пуртен. Финалат молемын: Ксениялан Герой лӱмым эше огыт пу, а тидлан кӱлшӧ документым Москош колтат.
1 октябрьыште Маргостеатрын марий труппыжо «Илыш ӱжеш» премьера дене сезоным почеш. Ксениям А.Тихонова, Сергейым С.Кузьминых модыт. Нуным да моло актёрым, тыгак режиссёр Н.Леготиным да драматургым калык шокшын вашлиеш, совым кырен таушта.
Кок арнят пеле гыч марий газет А.Токын рецензийжым савыкта. «Самырык драматург А.Волковын «Илыш ӱжеш» комедийыштыже, — ойлалтын тушто, — але ятыр ситыдымаш уло гынат, тудо тачысе кечылан келша. Пьесым сайынрак шуарен налаш гын, тудо шкенжым сула, ончаш куштылго лиеш».
Эше лу кече гыч комедий да спектакль нерген шке мутшым «Марийская правда» газет гоч критик С.Ибатов каласа. Тудат авторын ятыр сеҥымашыжым ончыкта, но пьесым пешыжак ок мокто.
1951 ий март кыдалне Арсий Волковым Москош, самырык писатель-влакын всесоюзный совещанийышкышт, колтат. Кок арня жап моткоч пайдалын эрта: «Илыш ӱжеш» комедийын сай да уда могыржо тӱрыс рашемдалтеш, а автор драматургий ден театр шотышто шуко уым, кӱлешаным пален налеш.
Тушто утларак сайлан Волковын да ик таджик писательын пьесыштым шотлат, нуным тӧрлаш да вара рушлашке кусараш темлат. Комедийын рушла вари-  антшым Моско драматург Андрей Успенский ямдыла. Чынрак каласаш гын, авторын ыштен пуымо подстрочникым тӧрла.
1951 ий 17 октябрь эрдене Арсий Волков, шке манмыжла,  Москосо «Европа» унагудышто СССР мучко палыме драматург лийын кынелын: ты кечын «Советское искусство» газет критик Наталья Войткевичын «Увиденное в жизни» статьяжым печатлен. «В «Ксении» проявились качества, позволяющие говорить об авторе, как об интересном, многообещающем художнике, умеющем по-своему увидеть черты действительности, по-своему отображать увиденное… Произведение А.Волкова отмечено живым национальным своеобразием. Впечатляет и запоминается первая картина пьесы, где наряду с фольклорными элементами, самобытностью традиционного свадебного празднества показано и то новое, что вошло в сознание и в быт марийского колхозного крестьянства», — возен критик.
Тиде тылзыштак М.Н.Ермолова лӱмеш театрын труппыжо «Ксения» спек-    такльым ямдылаш пижын. Режиссёр Андрей Гончаров тӱҥ рольлам Анатолий Ивашовлан (Соловьёв) да Иветта Киселёвалан (Ксения) пуэн. Муро шомакым Марий кундемыште сар деч ончычак лиедыше поэт Е.Долматовский возен, музыкым Ю.Милютин ден Я.Кирснер келыштареныт.
Премьера 1952 ий 29 мартыште лийын. Тылеч ончычак комедий «Молодежная эстрада» репертуар сборникеш (тиражше – 100 тӱжем экземпляр) лектын. У спектакль нерген шке мутыштым «Вечерняя Москва», «Литературная газета», «Советское искусство» газет-влак, «Театр» журнал каласеныт. Чылтак ќӧрмаш гынат, Марий АССР-ысе печать рӱдолаште модмо «Ксениям» пуйто уждымо-колдымо лийын. Кум газетшат («Марий коммуна», «Марийская правда», «Молодой коммунист») премьера нерген кум предложениян уверым печатлыме дене серлаген. А такше тунам чапле материалым (интервьюм, репортажым, шонкалымашым) ямдылаш пеш сай йӧн лийын, молан манаш гын тудо жапыште Москошто ныл (!) марий поэт тунемын: Миклай Казаков ден Чалай Васлий – Литературный институтышто, Макс Майн – кӱшыл партшколышто да Борис Данилов – рӱдӧќ комсомол школышто. Драматург Николай Арбан «Ксения» спектакльым комиссийлан ончыктымаште лийын. Редакций йодеш гын, Арсий Волковын да пӱтынь марий драматургийын сеҥымашышт нерген кажныже каласкален пуа ыле.

Г.ЗАЙНИЕВ.

«Марий Эл» 2012 ий 28 март