Янгабышев Владимир Семенович

ЯНГАБЫШЕВ ВЛАДИМИР СЕМЕНОВИЧ (1940—2004),
Марий Элын сулло артистше (1992)

 

В.С. Янгабышев 1940 ийыште 4 мартыште У Торъял районысо Пеледыш ялеш шочын. 1957 ийыште Тошто Торъял кыдалаш школым тунемын пытарымекыже, кок ий Ошканер клубым вуйлатен. 1959 ийыште Республикысе культпросветучилищыш тунемаш пурен, тушто ик ий тунеммеке, 1960 ийыште Москосо А.В.Луначарский лўмеш Кугыжаныш театральный институтыш тунемаш кая. Тудым 1965 ийыште пытара да М.Шкетан лÿмеш Марий кугыжаныш драма театрыште пашам ышташ тўҥалеш да уло ўмыржым тудлан пєлекла.
Театрыште 35 ий пашам ыштыме пагытыште В.С.Янгабышев марий, руш, тÿнямбал драматургийысе пьесылаште ятыр тÿрлö рольым модын, шуко чапле образым чоҥен. Нунын коклаште — Эчук (С.Николаев, «Салика»), Эпанай Кори (М.Шкетан, «Эреҥер»), Садовин (А.Волков, «Кунам ломбо пеледеш»), Валентин (К.Коршунов, «Шочмо мланде»), Вöдыр (Н.Айзман, «Кай, кай Йыванлан»), Мичи (С.Чавайн, «Мÿкш отар»), Айваров (А.Волков, «Йорга вате»), Мамбет (Ч.Айтматов, «Шучко курык»), Сильвио (К.Гольдони, «Кок озан тарзыже»), Яков Лаптев (М.Горький, «Егор Булычев да молат»), Офицер (Островский, «Кузыкдымо ÿдыр»), Тарзе (В.Шекспир, «Латкокымшо йÿд»), Судья, Тоомас (А.Кицберг, «Ургызо Ыхк»), Жевакин (Н.Гоголь, «Каче пазар»), Похйола оза («Калевала»), Аксар (К.Коршунов, «Аксар ден Юлавий») да шуко-шуко молат.
В.С.Янгабышев шкенжым ÿшанле йолташ семын ончыктен. Садланак тудым коллективыште пагаленыт, тудо яндар да поян шÿм-чонан, уста айдеме лийын.

{phocagallery view=category|categoryid=124|limitstart=0|limitcount=0|detail=3|displayname=0|displaydetail=0|displaydownload=0|displaydescription=0|displayimgrating=0}      

Тудын илышыже да творчествыж нерген возеныт:

Горохов В. Усталык корнышто (На пути к мастерству) // Ончыко. 1969. №6. С.92—97.
Георгина М. Марийский драматический театр: Страницы истории (1919—1978). Йошкар-Ола, 1979.
Георгина М. Сложный путь поисков // Марийская правда. 1982. 3 марта.
Ябердина И. Марий Элын артистше-влак: Владимир Семенович Янгабышев (Артисты Марий Эл) // Ончыко. 2001. №1. С.84—85.

Янаев Александр Александрович

ЯНАЕВ АЛЕКСАНДР АЛЕКСАНДРОВИЧ (1896-1938),
мурызо, режиссёр,
театр пашам вораҥдарыше

 

Ернур марий Янай
Икымше марий мурызо А.А.Янаевын шочмыжлан — 115 ий

«Так повелось, что гибнет первый, чтобы к победе шёл второй», — возен поэт. Конешне, эн ончыч кайышылан чылаж годымак огыл вуйым пышташ перна, туге гынат кеч-куштат да кеч-кунамат корным кӧ-гынат почеш. Икымше марий мурызо А.А.Янаевын да шуко молынат репрессий тулеш пытышашыштым ончылгоч палыше семын, В.А.Мухин 1935 ийыште возен: «Мы знаем, что нам надо очень много учиться. Мы знаем, что на полях, усеянных костями янаевых, вырастут наши будущие чудные певцы».
Янаев деч варарак Вера ден Клавдия Смирновамытын шӱдырышт чӱкталтын. Нунын почеш муро аланыш лектыныт Е.Коновалова, Г.Окунева-Ластовка, С.Сушкина, Л.Бочкарёва, З.Берникова, Т.Денисова… А пӧръеҥ кокла гыч — Л.Краснов, В.Воронцов, А.Венедиктов, В.Созонов, Г.Петухов, В.Ромашкин, А.Беляев, О.Логинов… Мухин-Савин «наши чудные певцы» шомакше чылаштланат келшен толеш, пожале.
Саде статьяштак лудына: «Грусть и юмор, лёгкий, неуловимый юмор — вот что радует публику в т.Янаеве. Он в лёгкой задушевной форме передаёт сложные психические переживания народных песен и художественные образы, им создаваемые. Янаев всем доступен и понятен. Он популярен. И в этом его достоинство… В примитивные песни он умеет вкладывать то изящное, неуловимое, выразительное, которое бывает присуще только артистам от природы».
А.А.Янаев милиций органлаште, Марий кундемысе искусство паша управленийыште ыштен, ик жап Марий театрым да театр студийым вуйлатен, марий илыш гыч икымше киносӱретым — йӱкдымӧ «Марий Кужер» фильмым — ямдылаш кугун полшен, тушто колхоз активистын рольжым модын. Но кеч-кушто пашам ыштен гынат, ондак И.Палантайын хоржо дене, вара А.Искандаровын капеллыж дене кылым кӱрлын огыл, тушто тӱҥ солист лийын. Мурызо йолташыже-влак дене Москошкат, моло верышкат миен коштын. Но репрессий деч утлен огыл — 1938 ий 31 октябрьыште лӱеныт.
Тений 22 мартыште (23 мартыште огыл) А.Янаевын шочмыжлан 115 ий темеш. Лӱмгечыжлан кӧра тудын 1924 ийыште партий обкомыш рушла серен пуымо автобиографийжым марлаҥден савыктена. Тиде документ авторын илыш корныжым рашемдыме дене пырля кодшо курым тӱҥалтышысе саман ойыртемым келгынрак умылаш полшен сеҥа, шонена.
Мый Марий область, Оршанка кантон, Марий Ернур ялыште, йорло марий кресаньык-влакын — Александр Ефимович ден Марфа Терентьевна Янаевмытын — ешыштышт, шочынам. Метрикыште возымо почеш, тидыже 1896 ий 10 мартыште (тошто стиль дене) лийын. Школышто тунемме да тыгак тидын деч ончычсо жапем ача-аван суртышто моткочак йӧсын эртен. 1905-1906 ийлаште поснак неле лийын. Тунам мылам ачам дене пырля ялла мучко ик гана веле огыл кӱчен кошташ логалын.
Йорло илышын амалже тыгай: ачам нужна еш гыч посна лектын, тыгодым мландым пеш шагал пуэныт, озанлыкыштына паша вий ситен огыл (тунам ешыште ачам, авам да мый лийынна), а имньына уке ыле. Адакше йозакым шуко тӱлаш пернен. Чыла тидыже илышнам чотак нелемден. Сандене ачам шке кресаньык озанлыкшым йол ӱмбак шогалтен кертын огыл. Тудлан шукыж годым шкенан ялыште уланрак да поян-влаклан тарлалтын пашам ышташ верештын.
Школышто 1906-1911 ийлаште тунемынам. Ондакше калык просвещений министерствын кок классан училищышкыже коштым, тудо мемнан ял деч кок меҥге тораште, Ернур селаште, верланен ыле. 1911 ийыште тиде школым нигӧ деч сайын — икымше ученик семын — тунем лектым.
Ты школым пытарыме деч вара шке кумылем почеш губернский ведомствын Вятка оласе ремесленный школышкыжо ужатен колтышт. Тушто стипендий кӱшеш тунемаш шонышым, молан манаш гын йорлылыклан кӧра ачам деч полышым налаш ӱшан лийын огыл. Вяткыш 1911 ий сентябрьыште миен шуым. Мыйым саде школыш тунемаш нальыч, но стипендийым тӱлаш тореш лийыч, сандене мылам мӧҥгеш пӧртылаш перныш. Корнылан оксам йӧршын уке ыле, вет мый тышке толашат 3 теҥге оксам пыкше гына ситаренам, тудыжымат сурт еда йодышт коштын погенам. Орзаев Васлий, ончыч школышто пырля тунемме йолташем, Вятка гыч мыйын семынак пӧртылаш тарваныш, тудат тушан тунемаш ыш код. Йолташемын пуымо окса дене Кукарка пристань марте (Виче эҥер дене) тольым да умбакыже 100 меҥгым йолын ошкылаш перныш. А вет тунам 15 ияш гына ыльым.
Мӧҥгеш пӧртыл толмемлан ачам ден авам ялтак ышт куане, вет нуно мыйым казна кӱшеш туныктен лукташ шоненыт. Ачам мылам эсогыл логалтенат нале, тудо шонен, пуйто мый школыш пураш экзаменым кучен кертын омыл да сандене мӧҥгӧ пӧртылынам. Кеч-мо гынат, мый умбакыже тунемашак шоненам. Но тунемашыже ик корно гына лийын. Тиде — черке корно дене каяш. Тыге ончычсо законоучитель поп Громов дек пашам ышташ пурышым. Тудо сурт коклаште могай сомылым пуэн, чыла шуктен шогенам. А рушарня еда клиросыш шогалынам да хорышто муренам, псалмым лудынам, молыжымат ыштенам.
Икманаш, «батя» мыйым моштымыж семын туныктен. Тудын дене 1913 ий август марте лийым. Кок ий наре пашам ыштымемлан поп мылам куд теҥге оксам пуыш, тыгак руш огыл икшыве-влаклан почмо (инородческий) миссионер курсым вуйлатыше Павел Глезденёвлан кӱлеш кагазым возен ямдылыш. Пеленем саде кагазым да шкемын серыме йодмашым налын, миссионер курсыш кайышым. Тунам тушто шкенан ялысе пошкудо рвезе Захаров Андрей тунемын, тудо мылам курсыш корным муаш полшыш. Но Глезденёвын вашмутшо мыйым ыш куандаре. Тудо каласыш: «Курсыш пураш тыйын шинчымашет шагалрак. Тылат второклассный школым, мутлан, Тошто Торъялысе гайым, тунем лекман ыле. А уке гын, монастырьыш кай, тыйым туш налыт».
Тыге мый Вятка олашке тунемаш пураш кокымшо гана тольым, но адакат нимо шот ыш лий. Мом ышташ? Куш пураш да кузе лияш? Мӧҥгыш пӧртылаш гын, корнылан ик ырат уке. Кузе лияш аптыраныме дене монастырьыш каяш шонен пыштышым. Трифон монастырьыш мийышым — огыт нал. Архиерей каласыш: «Тый мыланна от йӧрӧ. Да тыште, мемнан дене, рвезе-влак тугакшат шукын улыт. Кай лучо филейкыш, тушто тыйым налыт».
Ты монастырьже Вятка деч шым меҥге ӧрдыжтӧ верланен. Тудо эн удалан шотлалтын. Тусо монах-влак тӱҥ шотышто пикша колым кочкын иленыт, сандене нуным калыкыште пикшоед маныныт. Мыйым тушто уло кумылын вашлийыч да послушник-мурызылан нальыч. Вара палышым: кӧ йодын толын, тышке чылаштым налыныт. 1913 ий сентябрь гыч декабрь марте жап писын эртен кайыш. Вара мый Слободской оласе монастырьын игуменжын ӱжмыж почеш тушко куснышым да у верыште 1915 ий февраль марте илышым. Но чонем ала-кушко вес илемыш шупшын.
Икана тиде оласе Никольский черкын священникше Кушаков мыйым хористлан мияш ӱжӧ. Вигак кӧнышым. Тыге монастырь деч утлышым да черке хорышто мураш тӱҥальым.
Хорист должностьыш 1915 ий февраль мучаште куснышым, да армийыш налмешкышт, туштак лийым. Мобилизаций тӱҥалмек, шочмо верышкем кайышым, тудо ийынак 7 августышто армийыш логальым. Мыйым Ирбит олашке колтышт, 168-ше запасной батальонын 6-шо ротыштыжо рядовой салтак семын служитлаш тӱҥальым. Сар пашалан кок арня туныктымо деч вара мыйым учебный командыш кусарышт, тудыжым 1915 ий декабрьыште тунем лектым. Ынде мыйым отделений командирлан шогалтышт. Вара взвод командир марте кушкым, унтер-офицер званийым нальым. Икана шкенан ротысо фельдфебель ден мыйын коклаште тума лийын кайышат, мыйым рядовойыш волтышт да 1916 ий майыште маршевый рота дене фронтыш колтышт.
Фронтышто 37-ше Сибирский стрелковый полкын 16-шо ротышкыжо верештым. Ондак отделений командир ыльым, вара адакат взвод командирлан шогалтышт. 1916 ий 14 сентябрьыште (тошто стиль дене) ик наступлений годым мыйым, куштылгын сусыргышым да контузитлалтшым, пленыш налыныт. Тиде лийын Владимир Волынский ола лишне. Ончыч Ярославль оласе госпитальыш колтышт, а парем шумеке, пленный-влакын лагерьыш вераҥдышт. Тушто индеш тылзе лийым, тушман кидыште пеш шуко неле-йӧсым чыташ логале.
1917 ий апрельыште Австро-Венгрийыш ял озанлык пашам ышташ колтышт. 1918 ий 17 октябрь марте (тудо жапыште венгр революций лийын) ик еҥын озанлыкыштыже тарзе семын пашам ыштен илышым. Вара кок эл коклаште военнопленный-влакым вашталтыме годым мыят эрыкыш лектым, РСФСР мландыш логальым да 1918 ий декабрьыште шочмо ялыш, ача-авам дек пӧртыл шуым.
Вараже, озанлыкна деч ойырлыде, тӱрлӧ вере совет пашам ыштышым. Ондак, январьыште, волисполком председательын да РКП(б) волкомын ӱжмышт почеш волфинотделыш делопроизводительлан пурышым, тунам лачак контрибуцийым погат ыле. Вара волостьысо военкоматыш тыгаяк пашаеҥлан нальыч. Ындыже учёт паша верч вуйын шогышым, Йошкар Армийыш мобилизаций кузе кайымым тергаш полшышым.
Ик жап гыч Яраҥ уездысе туныктымо пӧлкан марий секцийже мылам туныктышым ямдылыме кӱчык курсыш каяш ойым пуыш. Курсшо Чирки ялысе (кызыт Оршанка район. — Ред.) кокымшо ступенян школ пелен почылтын ыле. Курсым пытарымекем, Яраҥ уоно мыйым але гына почмо Поктай школыш колтыш, тушто 1919 ий 1 апрель гыч пашам ыштенам. Вара Кӧрдӧ ялысе (Оршанка район. — Ред.) школышто туныктышым. Поктайыште пашам ышташ тӱҥалме годым мылам пеш виян тыршаш логале, молан манаш гын яра вереш школым почаш, мо кӱлешым муаш куштылго огыл.
1919 ий июньышто туныктышо-влакын Чарла олаште лийше съездышт мыйым Москошко, Наркомпросын театральный пӧлкаж пеленсе кугыжаныш курсыш, тунемаш каяш кандидатлан ойырыш. Мый келшышым. Тыге 1920 ий 20 февраль гыч курсант лийым, вес ийын мартыште курсым шалатен колтымешке тунемым. 1921 ий июньышто марий туныктышо-влакын икымше всероссийский погынышт мыйым Марий театрын вуйлатышыжлан да режиссёржылан шогалташ темлыш.
Тидымат каласышаш улам. Москосо курсышто улмем годым 1921 ий тӱҥалтыште мыйым курсысо ячейка партий членыш кандидатлан пуртыш, Сретенский райком мылам ик жаплан пайдаланаш карточкым возен пуыш. Но вара курсым шалатен колтыштат, кандидатский карточкым (эрелан возымым) налде кодым. Саде райкомыш ик гана веле огыл йодын возышым гынат, пайдаже ыш лий.
1921-1922 ийласе шужен жаплан кӧра 1922 ий апрельыште Марий театрым петыраш логале. Сандене мый вес пашашке куснышым. 1922 ий 1 апрель гыч Чарлаште областной милиций управленийын политсекторыштыжо секретарьлан шогышым, вара административный пӧлкаш кусарышт, саде пӧлкаште тӱрлӧ административно-командный должностьышто пашам ыштышым.
РКП(б) Сретенский райком гыч кӱлеш кагазым 1922 ийын налын кертдымемлан кӧра областной милиций пеленсе ячейка РКП(б) кандидат радамыш мыйым угыч пуртыш.
А.Янаев.
1924 ий 5 апрель.

Г.Зайниев ямдылен.

Илышыже да творчествыж нерген возымо:
Георгина М. А. Н. И. Календер // Марийская литература, искусство и народное творчество. Йошкар-Ола. 1966. С. 91-105.
Георгина М. Марийский драматический театр: Страницы истории (1917-1978). Йошкар-Ола. 1979.
Зайниев Г. Ме каена – мурына кодеш // Марий коммуна. 1985. 15-17 дек.
Зайниев Г. Вÿран спектакль // Илышын воштончышыжо. Йошкар-Ола. 1994. С. 115-117.
«Ернур Марий Янай»: Янаев А. А. (1896-1938) // Земля оршанская. Йошкар-Ола. 1994. С. 36-38.
Зайниев Г. «Муралта гын, чонлан шокшын чучеш»: Икымше марий мурызо А. Янаевын шочмыжлан – 100 ий» // Ончыко. 1996. № 3. С. 131-135.
Газетов В. Он разделил судьбу Кырли // Йошкар-Ола. 1996. 7 марта.
Янаева И. Уста мурызо, артист, режиссёр // Мрий Эл. 1998. 4 сент.

Якаев Иван Тарасович

ЯКАЕВ ИВАН ТАРАСОВИЧ (1912—1982),
РСФСР-н сулло артистше (1966),
Марий АССР-ын калык артистше (1952)

 

Артист илыш – тиде кугу пиал
И. Т. Якаевын илыш нерген каласкалымыж гыч
Россий Федерацийын сулло, Марий Элын калык артистше Иван Тарасович Якаевым мый шукертсек, 1946 ий гычак, палем. Тунам эше самырык, моткоч чулым артист театрыште ыштыме деч посна куштымаш кружокым икмыняр ий вуйлатен шогыш. Кружокын ик занятийыштыже ме палыме лийна. Тылеч вара сценыште модмыжым ужаш, шуко гана Йошкар-Олаште вашлияш, илыш нерген кутырымыжым колышташ пернен.
Иван Тарасович, кугу усталыкан да мастарлыкан артист, ÿмыреш мондалтдыме шуко, утларакше мыскара роль-влакым чоҥен. Модын веле огыл, а кеч-кунамат сценыште «илен», рольжым келгын почын, шÿм вошт колтен моштен.
Но таче тудын сценыште модмыжо нерген огыл, а илыш нерген кузе шонкалымыже, каласкалымыже нерген мутым лукнем.

Икана кеҥежым Иван Тарасович дене вучыдымын «Яльчик» каныме пöртеш вашлийна, илыме пöлемнат йыгыре логале. Сандене эр гыч кас марте жапым эре, манаш лиеш, пырля эртаренна: я йÿштылаш, я, пушеш шинчын, ер вес могырыш эҥыж погаш коштынна, а кастене, верандыш лектын але яктер коклаште коштшыла, икте-весылан кузе илымына нерген каласкаленна. Шукыж годым тудын ойлымыжым колыштынам. «Каныме пöртын але санаторийын режимже,— изиш шуйкален ойлен Иван Тарасович,— мыланна нигузе огеш келше. Ну, шоналтыза-ян, театрыште ыштымем годым латик шагат деч ончыч кочмаш уке ыле. Эрдене индеш шагатлан кынелам да кок шагат гыч репетицийыште лияш кÿлеш. А тыште, кочмет шуэш але уке, столовыйыш кает. Уке, тысе режим нормальный еҥлан веле. Икана мый больницыш логальым,— умбакыже шуялтен лÿмлö артист,— а тушто…» Мо тушто лийын, Иван Тарасович тыге каласкален…
… Март тылзе, уремыште лум пургыж шемемаш тÿҥалын. Больница палатыште кумытын улына, йыгыре шогышо койкышто йолташем-влак эше малат. Мый окнаш ончен шогем. Окна ваштареш лышташдыме лаштыра куэ шога, тушто корак-шамыч шинчат. Шотлем… Шымытын улыт. Мом нуно вучат? Очыни, кече лекмым. Мыят вучем… «паша кече» тÿҥалмым. Йошкар ÿжара койын ошемеш, чевергыше пыл нарынчемеш. Волгалтме семын корак-шамыч мутланаш тÿҥальыч, логарыштым эрыктат, йÿкыштым тергат…
Мыят пÿйым эрыктышым, логарем шÿалтышым, анализым ямдылышым… Кидым шеҥгек кучен, окна воктене шогем, йолтаган гыч йолварняш шогалын лÿҥгалтам. Ончем окнаш да вучем. Мом? Кече распорядкым наизусть палем: эр кочкыш, врач, укол, таблетка, капельница, гуляен коштмаш, кечывал кочкыш, телевизор, адак процедура да малаш. А эрла угыч окнаш ончаш да вучаш, вучаш… Колыштат да ончыштат: мом ыштат больницыште, кузе илат. Шкендым тергет: шÿмет кузе кыра, давлениет могае. Ала-кушто ала-можо коржеш, шуркедылеш. Врач-шамыч утыжым огыт ойло, ала-мом шылтат, моткоч поро кумылан улыт…
Больницыш логалмек, ала-молан эре шуко шонкалет. Кугу да келге шонымаш эрыкыште шагал лектеш… А больницыште чÿчкыдын шке илышет нерген, йолташет-влак, театр нерген шонкалет. Шонымет кумдарак, келгырак лиеш!
Врач пурыш. Иктаж нылле ияш мотор ÿдырамаш. Врач-влак, артист семынак, тÿрлö улыт. Южышт деч вигак йодмо шэш: «Могай ешеш шочын улыда, ачат-ават кöмыт улыт? Ончалза киддам, могай тудо лывырге, чылт скульпторын гай ныжылге».
— Кодшо годым те пурен шогалда, да чоныштем чыла помыжалте. Кушеч тыгай улыда? Шертне гай койыда. Шертне – тиде шошо! А шошым чыла ÿшан тÿжвак лектеш… А вес врачым ончалат да шыже толмыла чучеш. Ну, давлением таче могай? Шÿдö кудло да кандашлу? Уке? Изиш кугурак, маныда? Мыят тыгак шонышым. Те чыным ойледа. А тудо, вес врач, шойыштеш, эре иктымак каласа, а эмым ешаркала,— манам.
— Тендан капельницыда йоген пытен, чечас сестра пура. Тыланда канаш да канаш кÿлеш, Иван Тарасович. Ода чамане шкендам. Рольым модмыда годым тынар кöргö вийым лукташ тыршеда — эсогыл ончышо-влакын шўмыштым ишен шында. Ме тынаре тургыжланен ончена гын, тыланда сценыште мом чыташ логалеш гала? Сандене шонем: кажне спектакль деч вара тендам але больницыш пышташ, але ик арнялан санаторийыш колташ кÿлеш… Молан шып лийда?- вашешта.
— Колыштам мый. Врач-невропатологым колышташ йöратем. Мыят черын амалжым пален налнем, кушеч тудо тÿҥалын? А театрыште тургыжланен ончымыда мылам, артистлан, моткоч шерге. Вет ончышо-влакын шонымыштым, кумылыштым шукташ манын, ме сценыш лектына, нунылан кöра вийнам, жапнам чаманыде тыршена. Каласаш кÿлеш, эше шуко еҥын чоныштыжо осаллык ила, икте-весе коклашке азапланымашым конда. Ме тиде осаллыкым умылаш, кушеч лекмыжым почын пуаш тыланда полшена. Пьесысе роль авторын шонымыжым веле ончыкта, а мый тудын шонымашышкыже уло чоным, эмоцийым ешарем… театральныйым огыл, а чын вургыжланен илымым. Но тиддеч ончыч мылам келгын шоналтен налаш кÿлеш: айдеме ушын могай лукышкыжо пураш, могай чон кылжым тарваташ? Тунам веле спектакльын уш вийже тендан шÿмдам когартен налеш, чонышкыда пура. Образым почын моштымем семын теат, ончаш толшо-влак, мый денем пырля тургыжланеда.
Да, йöсö, конешне, сайын модаш! Куштылго огыл. Но вес семын мый илен ом керт. Шкемын йöратыме профессием нимо дене ом вашталте… Те мыйын чер амалым кычалыда, сценыште тÿргоч тыршен модмылан, нервный системым арален моштыдымылан тиде чер пижын, маныда. Можыч, чыным ойледа. Ик невропатолог мылам профессийым вашталташ каҥашым пуэн ыле. Тылеч вара иктаж лу ий эртыш. Ты пагытыште шуко рольым модаш логале. Нине роль черем паремдаш гына полшышт, кугу куаным пöлеклышт: сценыште тыге ончыктышым, кузе ятыр ий шонен коштынам ыле. Сценыште модаш да кугу куаным налаш – тиде психотерапий огыл мо? Нимогай эм, нимогай укол, нимогай химий огыт кÿл. Мыйын пачерыштем окна пеледыш уло. Лÿмжö кузе, ом пале. Пелашемын йолташыже пöлеклен. Тиде пеледыш ватемым пеш йöрата. Иктаж верыш кайымына годым сай пошкудо-влаклан кодена. Нуно пеледышым азапланен ончат. Но кажне гана садак лывыжга, лышташыже йога. Пелашем толеш веле, пеледыш тунамак ылыжеш, вийым налеш. Очыни, пелашемым вашлиймек, тудо куанен кая. Актерат тыгак. Шергакан, шонен коштмо рольым налмек, зритель-влак дене вашлиймек, тудын шулдыржо шочеш, йывыртен, куанен коштеш… Уке, паша дене черланен ок керт. Сай роль деч посна шÿлыкаҥын коштмылан черланен кертат.
А те паледа, сценыште артист паремеш, тöрлана веле. Сценыште чер тыйым эртен кая. Икана Пошкырт велыш миенна ыле, а мыйын вучыдымын ала вергем, ала кыдалем чыташ лийдымын коршташ тÿҥале. Но иктыланат ом ойло. Шокшо компрессым ыштышым – куштылгырак лие. Приступ нерген ойлаш лÿдам. Пошкырт могырышто илыше марий-влак мылам моткоч шерге улыт, шуко мемнам вученыт. Трук черланымемлан кöра спектакльым кусараш? Сценыш лектым. Ик мутымат пелештен ом керт – чыташ лийдымын коршта, пÿжалт пытенам. «Мо лийынат?»- йодыт. «Врачым ÿжын кондыза!»- маньым. Ӱжын кондышт. Атропин уколым ышташ йодым. Ыштышт. Кленчаш шокшо вÿдым темышым, брюко йымак чыкалтышым да модам. Спектакль пытымеш тыге эртыш. Йылмем тўҥын шичмыла, кÿжгеммыла чучеш. Артист-влак деч йодым: «Ойлымем раш шокта?» «Раш, чыла нормально»,- маныт. Чынак, чыла эртыш. Теве мо тугай сцена.
Те, врач-влак, мыйым йоҥылыш эмледа. Тысе режимым нормальный еҥлан кешлыштарыме. Тыглай еҥже кандаш шагат эр гыч тÿҥалын, вич шагат кас марте пашаште лиеш да эше арняште кок каныме кечыже уло. А ме нормальный онал. Ме артист улына. Тендан режимда нигузе мыланна келшен огеш тол. Ончалза, кас кочкыш мыйын шым шагатлан огыл, а латикте лишан веле лиеш. Теҥгечсе спектакль деч вара эрдене малыме шуэш. Кече кок ужашлан шелалтеш: кечывалым латик шагат гыч кокыт марте – репетиций, а кудытлан мый адак театрыште лийшаш улам – спектакль. Мален колтем иктаж шагат йÿдым веле. Мыйын организмем рольлан келыштаралтын.
Садлан мемнам вес семын эмлаш кÿлеш, больницысе режим мыланна ок келше. Тыште тунемше организмем, мöҥгыш мийымек, адак вашталташ, пудыраташ логалеш, ончычсо режимлан келшышым ышташ кўлеш.
…Больницыште кийымет годым ушышкет мо гына ок пуро. Молан тыге? Ала яра жап улмылан эртыше илышым лончылет, кугу планым ончыкылан ыштет? Ала весе…
Изи улмем годым ик шоҥго кува, шÿдыран каваш ончыктен, каласыш:
— Ужат, шÿдыр-влак мочоло улыт! Кажне еҥын шке шÿдыржö. Могайже йымалан шочынат, тудо тыйым арален шога.
Вуем нöлталын, ятыр ончен шогышым. Трук ик шÿдыр волен кайыш да йомо.
— А молан тудо камвозо? Тугеже, колыш, ужат?
— Уке , ыш коло. Тудо вес шÿдыр деке чоҥештен кайыш, у корным шкаланже кычалеш.
Мыйын ончылнемат щуко ыле корно. Но чыла корным тошкаш огеш лий, иктым веле ойырен налат. Мый муынам шкаланем пиалан корным. Нимо деч шерге тудо мыланем. Тиде корно – артист илыш.

Василий ФИЛИППОВ.

«Марий Эл», 1999 ий 7 сентябрь.

Харитонова Ольга Федотовна

Народная артистка Республики Марий Эл (2000)

Родилась 11 февраля 1947 г. в д.Ружбеляк (Рушплак) ныне Куженерского р-на РМЭ. В 1969 г. окончила дирижерско-хоровое отделение Музыкального училища им.И.С.Палантая. Весной 1969 г. поступила в труппу Марийского государственного драматического театра им. М.Шкетана.
О.Харитонова обладает хорошей внешностью, большим сценическим обаянием, прекрасные вокальные данные позволяют ей с успехом играть в музыкальных спектаклях, участвовать в концертных программах театра.

 

Актриса не имеет специального театрального образования. Своими первыми наставниками в профессии считает заслуженных артистов РСФСР Г.М.Пушкина и М.М.Михайлову. Дебют актрисы состоялся в роли снохи в комедии А.Волкова «Артистка».

О.Харитонова пришла в театр в тот период, когда основу его репертуара составляли музыкальные комедии. В начале творческого пути актрисе довелось сыграть множество ролей девушек-колхозниц, активных строительниц социалистической деревни: Ольга и Нина в комедиях Н.Арбана «Кеҥеж йÿд» («Летняя ночь», 1973) и «У муро» («Новая песня», 1979) и другие.

За годы работы в театре им. М.Шкетана актриса создала галерею разнохарактерных женских образов. Комическим персонажам О.Харитоновой свойственны подчеркнутая выразительность и гротесковая острота. Она сыграла ряд ролей в классическом комедийном репертуаре: Арина Пантелеймоновна (Н.Гоголь «Каче пазар» / Женитьба, 1994), Белотелова (А.Островский «Мом кычалат, тудымак муат» / За чем пойдешь, то и найдешь, 2000), хозяйка (А.Кицберг «Ургызо Ыкх» / Портной Ыкх, 1993) и другие.
Большое место в творчестве О.Харитоновой занимают образы в произведениях современных драматургов: Зоя (Н.Семенова «Коҥга пайрем» / Печка на колесе, 1987), Света (Б.Аппаев «Еҥгаватылан шыналык» / Как похищают красавиц, 1990), Ага (А.Пудин «Пыжаш» / Очаг, 1990), Начи (Э.Рисклакки «Полдалге» / Безобразная Эльза, 1998), Мокеевна (В.Гуркин «Кнагари-тывырдык» / Прибайкальская кадриль, 1998) и другие.

Наиболее полно дарование актрисы раскрылось в постановках пьес марийских драматургов. Играя роли простых марийских женщин, О.Харитонова преподносит их с большой симпатией и теплотой. Глубокое знание народной жизни обусловило правдивость и яркую характерность создаваемых образов. Живая, непринужденная игра и умение свободно держаться на сцене принесли ей успех в таких ролях, как Алла (Н.Арбан «Тулар ден тулаче» / Сват и сваха, 1983), Пöкла (М.Рыбаков «Томаша» / Суета, 1985), Найош (М.Рыбаков «Тÿрлемÿдыр» / Кружевница, 1991), Наставий (Л.Яндаков «Йöратымаш? Йöратымаш! Йöратымаш…» / Любовь? Любовь! Любовь…, 2000) и др. Актриса с мягким юмором раскрыла типичные черты характера современной марийской женщины.

Продолжая традиции своих выдающихся предшественниц в ролях классического национального репертуара, актриса, не повторяясь, создала яркие сценические образы, такие как Сапани и Нина (М.Шкетан «Мыскара кас» / Вечер комедии, 1978), Тарля (В.Пектеев, Ю.Байгуза «Окса тул» / Блеск монет, 1994), Эчан вате (С.Николаев «Салика», 1998), Нени кува (М.Шкетан «Ачийжат-авийжат!..» / Эх, родители!.., 1998).

О.Харитонова создала ряд глубоких драматических образов: Анна (М.Горький «Васса Железнова», 1976), Гонерилья (В.Шекспир «Лир кугыжа» / Король Лир, 1984), Варвара (В.Распутин «Пытартыш кече» / Последний срок, 1987), мать Йоукахалайнена («Калевала», 1997) и др. Среди ролей этого плана особо следует отметить роль молдавской крестьянки Марии, созданный актрисой в драме И.Друцэ «Илыш сескем» («Святая святых», 1982).

В 1995 г. О.Ф.Харитоновой было присвоено почетное звание «Заслуженный артист Республики Марий Эл», в 2000 г. — «Народный артист Республики Марий Эл».

Сцена илыш: Шинчаже тачат йÿла. «Марий Эл», 2012 ий 18 февраль

{phocagallery view=category|categoryid=53|limitstart=0|limitcount=0|detail=3|displayname=0|displaydetail=0|displaydownload=0|displaydescription=0|displayimgrating=0}       

Филиппова Анастасия Андреевна

Лу ий театрын сценыштыже… Тиде жапыште пеш шукыжак мом ыштен шукташ лиеш ыле? Ончет гын, ятырак ышташ лиеш улмаш. Тидым марий калыкын чапле актрисыже — Анастасия Андреевна Филиппова творчествыж дене раш ончыктен коден. Тудо марий театральный искусствышто ўжара шў-дыр гай волгалтын.
1927 ийыште лучко ияш Анастасия Андреевна музыкально-драматический искусствын марий студийышкыже тунемаш толын. А идалык гыч тудлан «Мўкш отар» пьесыштс ик тўҥ героинян — Клавийын рольжым модаш ўшанен пуэныт. Арам огыл: студийыште туныктышо Н. И. Календер самырык ўдырын усталыкшым вигак ужын. Мутат уке, эше тунам Анастасия Андреев¬на Филиппова творческий корныштыжо пеҥгыдын шоген огыл, туге гынат, волгыдо ончыкылыкшылан режиссерын ку-мылжым сымыстарен кертын. Первый туныктышыжын вуйлатыме почеш са¬мырык актриса Клавийын рольжым сайынак модын. Тулык ўдыр Клавийын «Шке ача деч ончен шоген кодмеш» мурыжым Анастасия Андреевна кугу ойго семын шуялтен огыл, а келге кӧргӧ шонышым тарватен мурен.
Шоҥго кочан полшымо дене тулык Клавий мӱкш отар гыч шылын куржеш, ӱдрамаш кидпашалан тунемме школыш логалеш, а вара, тунем лекмек, шке пиалже верч кучедал кертше у айдеме семын шочмо ялышкыже пӧртылеш. Тидым Анастасия Андреевна чын илыш дене чак кылден, уло кумылын модын ончыктен.
Тылеч вара Анастасия Андреевна Филиппова А. Остроескийын «Кӱдырчан йӱр» пьесыштыже адакат тӱҥ героинян — Катеринан рольжым вӱда. Тиде спектакльым 1934 ийыште уста режиссер-педагог Н.Д. Станиславский ямдылен да шынден. Тиде жаплан ынде Анастасия Андреевна Филиппова уш-акылым шындыше, кугу актриса марте кушкьш шуын, ятыр спектакльыште тӱҥ героиня-влакын образыштым шуко жаплан шарнаш чоҥен коден. Туге гынат, 1935 ийыште «Марий ком¬муна» газетеш печатлалтше ик статьяштыже актриса тыге возен: «Катеринан рольжым модаш мылам эн неле ыле. Вет руш кугу драматургын мом каласымыжым уло чон дене шижын, героинян пӱтынь кӧргӧ поянлыкшым почын пуаш кӱлын».
Катеринан образше Анастасия Андреевнан ончыклык творчествыжлан волгыдо, кумда корным почын. Умбакыже актрисан ӱнарже ӱдрамаш койыш-шоктышым чоҥаш эше чот пеҥгыдемын.
Мо-гынат, Анастасия Андреевна эртак драмысе героинян рольжым веле модын огыл. Режиссер-влак Н. Станис¬лавский ден А Маюк-Егоров артисткылан вес тӱрлӧ героинян рольжымат модаш пуэныт. Мутлан, «Салика» спектакльыште А. Филиппова Саликан ӱдыр йолташыже, чулым Маринан рольжым моткоч устан модын ончыктен. Тыште тудо, ӱдыр-влак коклаште, лыве семын чоҥештылын, мыскарам ыштен, чылаштым, тидын шотыштак спектакльым ончышо-влакымат, уло кумылын воштылтен. Маринам модшо актриса Анас¬тасия Андреевна сценыште ялысе рвезе калыкым модшо-влакын кумылыштым нӧлтен, нунын тӱшка модышыштым сылнештарен.
Икманаш, уста актриса сценыште ӱжара шӱдыр гай йолген, чыла рольым чаплын модын. А лу ий коклаште тудо шагал огыл образым шарнаш коден: «Окса тул» пьссыште — Кычырийым, «Акпатырыште» — Эвикам, «Платон Кречетыште» — архитектор Лидам, т. м.
Актрисын илышыжат оҥай. Тудо «Кугу сорта» йӱлам кучышо марий кресаньык ешеш шочын. Ачажым ялыште «Ош упшан Ондрий» маныныт. Ондрийын ӱдыржӧ шочмек, «Тяви» чимарий лӱмым пуэныт. Тынеш пуртымо да лӱмым возыктымо годым гына Анастасийыш савырнен. Изиж годымак тудо кугыеҥ-влакын «кугу сор¬та» йыр чумырген, шолып кумалмыштым ужын. Анастасия кумалмышт годым ача-аваштын шке «юмышт» ончылно кул семын кучымыштым шекланен эскерен. Тидыже Тяви-Анастасийлан вараже театрализованный пред¬ставлений семын чучын. Ала ача-аваштын тыгай койыш-шоктышыштак умбакыже Анастасийлан актриса корныш тошкалаш амал лийын?
Иктешлен эше ик гана каласена Анастасия Андреевна Филиппова марий театрыште волгыдо кышам коден. Тудын поян традицийже негызеш эҥертен, Марий театр искусство умбакыжат пеледаш тӱҥалеш.

 

М.Георгина.
«Ончыко». 1969 ий, 6 №.

{phocagallery view=category|categoryid=73|limitstart=0|limitcount=0}

Федорова Анисья Федоровна

ФЕДОРОВА АНИСЬЯ ФЕДОРОВНА (1930—1982),
МАССР-ын сулло артисткыже (1972),
Марий АССР-ын Кугыжаныш премийын лауреатше (1978)

 

ВЕКАТ, САҤГАШЫЖАК ВОЗАЛТЫН
Артист-влак тудым шке коклаштышт, йöратен да пагален, Оня пелештеныт. Фамилийжым ешарыме кÿлын огыл, тугакат раш – тиде Анисия Фёдоровна Фёдоровам тыге маныныт. 1982 ий годсек ты тÿняште уке гынат, пырля ыштыме йолташыже-влак тудым порын, мемнан Оняна манын шарналтат.
Пÿртÿс кажне шочшо икшывыланак ойыртемалтше талантан лияш шке вийжым ок пу. А Анисия Фёдоровалан, векат, шочмыж годымак мыскараче лияш саҥгашыже возалтын. Илья Россыгиным ужын омыл, но кугурак-влак деч колалтын: пуйто тудо сценышке лектеш веле, эше ик шомакымат пелештен ок шукто, а воштылмо шумо шÿм-чоным чыгылтараш тÿҥалеш. А Анисия Фёдоровнам шке ужынам. Тудым ала-молан эре ончылшовычаным шарнем. Рольжо-шамыч тугай лийыныт гын веле. Сценышке лектешат, ончылшовычшым оҥайын тарвата, вара ниялта да ончышо ÿмбаке залыш шыр-рге ончалеш – тунамак туддеч мыскара шÿлыш толмым шижын воштылмо шуын.
Мыскараче лияш тудлан пÿртÿс шкежак полшен манмаште Анисия Фёдорован Алима шÿжарже теве кузе шарналта:
— Оня акам, мый тудым изака манам ыле (кугыракше Маруся лÿман – Авт.) 1930 ий 28 мартыште шочын. Ешыште вич йоча лийынна. Оня акам – нылымше икшыве, мый дечем ончыч шочшо. Ожно вет ÿдырамаш-влак азам мöҥгыштö ыштеныт. Пöрткöргыштö кызытсыла пружинан пушкыдо койкет мойн лийын огыл. Койко олмеш – пу олымбал. Мемнанат оҥам шарыман олымбална ыле. Авам Оня акам дене мÿшкыран лийын. Жап шуын, йöсö чучаш тÿҥалынат, олымбаке возын. Содор гына павышка кувам ÿжын конденыт. Азат шочаш тÿҥалын. Павышка кува ала-мом юватылын дыр, шижынат шуктен огыл, аза кÿвар ÿмбаке камвозын. Ачам, кÿвар ÿмбач азам налшыжла, «Шочын вочшынак тöрштылаш тÿҥалын гын, ох, тиде артистак лиеш» манын шыргыжалын. Павышкалан толшо Раман куважат «Тиде, товат, артистак лиеш-артистак лиеш», ышталын. Тидын нерген ачам шуко гана воштылын каласкален.
Талант пÿралтын гын, маска лукеш але кугу мотор олаш шочметым ок ончо. Анисия Фёдорован шочмо Йыгын ялжат чодыра лоҥгаште верланен. Морко районышто тыгай ялже шагал огыл.
Могайрак вара ешыште Анисия Фёдорова кушкын? Угыч Алима шÿжаржын каласкалымашке савырнена:
— Ачана кудло ияш лийын колыш. Кугу сарыште кредалын, сусырген пытыше пöртыльö, садлан ÿмыржат кужу ыш лий. Ешыште вич йоча лийынна, маньым. Эн кугу изина Санёк лÿман ыле – 1924 ийыште шочшо. Шарнем, авам дечын ургымо машинам налын пуаш пеш йодын. Машинам налын пуышт. Тугай мастар ыле, шкаланна веле огыл, уло яллан ургаш тÿҥале. Тунам вет сурт кöргыштö кучылтмо кÿлеш ÿзгарым налаш лийын огыл. Изам ала-кузе дыр кылменат, могыржым сÿван (кокша) пызырен. Мемнан кугу тагана лийын, маныт. Мый тыгайжымак ом шарне. Изамым саде тага тÿкен, лач сÿванышкыже логалтен да сÿванже пудештын. Шÿтлымек, олмыжо осалыш каен, шÿйын йогаш тÿҥалын. Изам, тöрланен кертде, 1943 ийыште самырыкак колен колтыш.
Саня изам почеш 1926 ийыште Маруся акам шочын. Тале бухгалтер ыле. Ялыште пашадарлан окса логалын огыл, сандене Красноярскыш вербоватлалтын кайыш. Тушанак, ешым поген, илаш кодо. Кум икшывыже уло. 1952 ийыште шочшо эн кугу ÿдыржö аккордеоным талын шокта.
Кумшо икшыве – вес изам, Миклай лÿман, 1928 ийыште шочын. Тудат артист лийнеже улмаш. Кок ийым Йошкар-Олаште училищыште театральный отделенийыште тунемын. Но чот кылмен да черланен. Ола гыч содыки налын пöртыл кертна. Уло могыржо йораҥын, ончалашат лÿдыкшö ыле. Мöҥгыштö шокшо мончат, шокшо коҥгамбалет – тыгак эмлышна. Тöрланыш гынат, олашке тетла ыш кай, садлан тунемде кодо. Кö пала, ала тудат тале артист лиеш ыле. ™мыржö кÿрылтмеш, Моркышто ешыж дене илыш, ДОСААФ райкомын председательжылан ыштыш.
Сар деч ончыч ачам-авам йорлынжак илен огытыл. Но сар годымжо мемнан ешлан чот логале. 1942 ий сентябрьыште ачана сарыш кайыш. Мый кокымшо ала кумшо классыште тунемам ыле. Ачан кайымыж деч кум кече ончыч лÿштымö ушкалнам чодыраште маска пызырыш. Тудо шыжымак кокияш ÿшкыжна кÿтÿ гыч йомо. Вара паленна: шкенан ял пöръеҥ, сарыш кайыме деч шылын, дезертир семын коштын, ÿшкыжнам тудо шÿшкыл кочкын. Тыге шыл, шöр-торык деч посна кодна. Вич икшыве да авам чот орланенна. Тунам колхоз погым пеш чот эскереныт, туге гынат ик погынымаште мемнан ешлан презым пуаш пунчалыныт. Тудым ме лÿшташ йöрышö ушкал лиймешкыже ончен-куштышна. Вара кенета шурно ыш шоч, улыжымат фронтлан колтымо. Ме, икшыве-влак, öрканен шоген онал. Шужен шинчаш огыл манын, эре кычалынна, амалкаленна. Нолго шÿмлан кошташ тÿҥална. Ниялме шÿмым тыгыдын руэна, коҥгаш коштена, шуареш шуарвондо дене шурен, пуйто ложашыш савырена. Вара авам, эгерче гайым ыштылын, коҥгаш пыштен луктеш ыле. Ме гына огыл, ялыште шукын тыге илен лекташ толашышт. 1947 ийыште ача сар гыч пöртыльö. Тудо 60 ияш марте гына илыш, маньым. Авана 81 ияш колыш.
Оня акам нерген мо ушеш пешак кодын гын, тиде – тудын чоялыкше. Мыскараче-влак чояк улыт такшым. Ала оҥай, ала ойго маншаш – каласкален ончыктем. Йÿштö толмек, сöснам шÿшкылын, шылжым клатеш сакена ыле. Оня акам школ гыч пöртылынат, кÿзым налын, сöсна коям пÿчкын пурташ клатыш лекте. Кояж дене мом ыштынеже улмаш – ом пале. Пÿчшыжла, кÿзыжö мунчалтен каен да чара кидвургышкыжо пÿсыж дене логалын. Вÿр чот йогаш тÿҥалын. Мый декем пöртыш куржын пурыш. Айда писын авай деке манын чыштыраш пиже. Аванаже идымыште кылтам шийын. Идымыш куржшыла, мыйым пеш туныкта: «Тый авалан сöсна коям пÿчкаш тöчымö нерген ит ойло. Шÿдыр мучашым шуэштме годым кÿзö логале манына, йöра?» – манеш. Ониса акам, ойлыманат огыл, тугай чулым, эре иктаж-могай оҥайым ыштылаш, шонен лукташ мастар ыле. Весшÿргö школым пеш сайын тунем пытарыш. Кок рвезе да акам Морко кыдалаш школыш тунемаш кайышт. Тунем пытарыме ийыштыже Весшÿргыш Йошкар-Ола гыч артист-влак спектакль дене толыныт. Оня акам тунамак мутланен налаш шотым муын. Тимофей Григорьев дене ой-каҥашым кучымыж нерген вара каласкала ыле. Тудыжо «Тый училищыш, театральный отделенийыш тунемаш пураш мий» манын. Акам тудо шыжымак кайыш. Пöртылынат, э-э, каласкала: кузе муралтен ончыктен, почеламутым ойлен, этюдым ыштен ончыкташ шотшо ситен. Тыге экзамен-влакым кучен сеҥен. Вара тунемаш кайыш.
Театрыште ышташ тÿҥалмекше, гастроль дене коштшыштла, ялышкына пурыде огыт кай ыле. Ме артист-влаклан подкогыльым ыштен пукшена, нуным мончаш олтен пуртена, ял калык унала наҥгаяш толаша. Ял калык кызыт гына тÿкылалт шинча. Артистет-мочет, пуйто огытат уж, огытат кол.
Акам отпускыш толмыж годымат нигунам каналтен шинчен огыл. 50-ше ийлаште пасушто шурным кид дене тÿредме. Отпускышто улмыж годым Оня акамат полшаш коштын. Икана ала-кузе чыла деч почеш кодынна. Акам мо, артист вет – ял калыкын, туддек лишкырак лийын, тидым-тудым палымыже шуын. Акам нунылан тÿрлым ойлыштеш, каласкала, пуйто изирак концертым ончыкта. Еҥ-влак рÿ-ÿж да рÿ-ÿж воштылын колыштыт. А ме – авам, изай да мый – тиде жапыште лупшена веле, тÿредына. Ончык эртыше-влак дене тöр лийна. Акамым колыштшо-шамыч ала-кудыжын ушешыже возын да кычкырал колтен: «Ончыза-ян, Оня мемнам ондалышыс». Чылан веран-верышкышт куржыныт. Еҥ-влак тунам пеш келшен, икте-весылан полшен иленыт. Пасуэш шкетнам коден, садак огыт кай ыле. А тунам Оня акам лÿмын тугай мыскарам ыштен, икманаш, шке вий дене ял калыкым поктен шуаш мемнан ешлан полшен.
Тудын кажне шомакше мыскара шÿлышан ыле. Адак пеш чот кушташ тале улмыжым шарнем. Но мураш так гына, тале ыле манын ом керт.
Нигунам черле коштмыжым, тидем коршта, тудем коршта манмыжым ом шарне. Сурт кöргö сомылым ышташ тÿҥалеш гын – тул гай: ушкал лÿштымет, кÿнчыла шÿдырмет, вынер куымет. Поснак индеш ниян йыдалым ышташ ойыртемын мастар ыле. Театрланат ыштылын. Икана спектакльыште модаш йыдал кÿлын да ала-кудо артистшылан ышташ кÿштымö улмаш. Тудыжо жапым так шуйкален коштын. Акам, теве тыге кÿлеш маншыла, налын да саде индеш ниян йыдалыштым ыштен пыштен. Артист-влак толмышт годым йыдал нерген воштыл-воштыл каласкаленыт. Мом ойлаш, акамже талак ыле. Шарнем: мöҥгыштö кок акам да изам йыдалым ышташ шинчыт. Чылашт деч ончыч Оня акам ыштен шуктен.
Чонжо дене тудо пеш поро ыле. Палантай уремыште илымыж годым мемнан вел гыч мийыше-влак эре тудын пачерешыже шогалыныт. Нигöмат пукшыде-йÿктыде луктын колтен огыл.
Тудын порылыкшо нерген ойленат от пытаре. Акамын шке икшывыже лийын огыл. Урал кундемыште гастроль дене коштшыштла, тушечын тулыкеш кодшо изи ÿдырым ончаш конда. Оня акам ден марийжым ачай-авай манаш тÿҥале. Ончен-куштен, йолымбак шогалтышт. Акам колымо годым чылт кугу ÿдыр ыле манаш ок лий. Мыняр ияш кодмыжым раш каласен ом керт.
Аварийыш логалмыж деч вара, нелын черланымекше, Оня акам ялышкат толын илыш. «Колен колтем гын, шкенан шÿгарлаш тойыза» манын йодын. Тунам ялыште кужун ыш иле. Эмлымверыш кошташ кÿлмылан адак олашке кайыш.
Шуко жапат ыш эрте, колымыж нерген телеграмме толын шуо. 1982 ий 28 январь, тÿтан гай поранан кече ыле. Олаш погыненам, кузе каяшат öрынам. Зеленогорск марте лектым, тушечын мотовоз дене – Суслоҥгерыш. Тыге Йошкар-Олашке миен шуым. Акамым колоткашке поген пыштеныт. Пачерже гыч луктын, калык дене чеверласаш театр воктек наҥгайышт. Пеш шуко еҥ погынен. Оркестр шоктен, мыйын шÿм-чонем кÿрышталт вочшашла чучын, шкеже мÿгырен шортынам. Кийыше акамым ончем да изи годсынам, неле илышнам шарнен, утыр кумыл тодылалтын.
Оня акамым ялышке театрын автобусшо дене кондышна. Артист кокла гыч шукынжак толын кертын огытыл. Юрий Алексеевым, Иван Никитиным шарнем, молышт лийыныт гынат, эре шортмем дене ушешем кодын огытыл дыр.
Акам дене чеверласаш, лум пургыжым ончыде, йыр ялла гыч калык моткоч шуко погыныш. Шукын поро мутым ойлышт.
Гастроль дене Морко район мучко коштмышт годым артист-влак мемнан ялыш савырныде, Оня акамын шÿгар ÿмбакше мийыде огыт кае ыле. Памятникым гын калай гыч шке ыштыктен тöченам. Сай памятникым шогалташ оксам пуйто ойырымо манын кольым. Но оксажым ала Оня акамын марийже налынат, кучылт пытарен, ала налынжат шуктен огыл.
Акам колымо ийынак 19 февральыште изамат илыш дене чеверласыш. Акам, изам верч ойгырен, мый вуйушым йомдарен йöрлынам. Теве тыге, ойго шкетын огеш кошт, маныт.
Анисия Фёдоровна Фёдорова театрыште ыштыме жапыште шуко образым чоҥен. Но тудын чоҥымо рольжо-влак ятырже годым мыскара шÿлышан лийыныт.
Вуйлатышыже, пырля пашам ыштыше йолташыже-влак тудын нерген теве кузе шарналтат.
Россий Федераций да Марий Эл Республик искусствын заслуженный деятельже, М. Шкетан лÿмеш Марий кугыжаныш театрын 1958-1974 ийласе тÿн режиссёржо Сергей Иванович Иванов:
— Анисия Фёдорован музыкальный училищын актерский отделенийыштыже тунеммыж годымсо туныктышыжо Александр Семёнович Чертов тыге палемден: «У этой артистки очень хорошее будущее». Тыге каласен, туныктышыжо нимынярат йоҥылыш лийын огыл. Фёдорован ончыклыкшылан ÿшанен, талантшым тунамак шижын.
Фёдорова эше тунеммыж жапыштак театрысе спектакльлаште участвоватлен да лач шкаланже гына келшыше койыш-шоктышым почын ончыктен. Москва гыч тунемын пöртылмем годым Анисия Фёдоровна театрыште артистлан пашам ышта ыле. «Мÿкшотарым» шындаш тÿҥална. Фёдороваланат рольым пуышым – икымше ÿдыр ыле. Кугу роль огыл. Епсей дене вашлиймш сценке. ™дырым туге сÿретлен ончыктыш, тудын чоя да ушан улмыжым ик-кок шомакым пелештымыже да койышланен савырналтымыж гычак почын пуэн керте. Вара Юрий Петуховын «Талукышто коло сÿан» спектакльыштыже його ÿдыр Фросян рольжым пуышым. Тиде рольым туге мастарын чоҥен кертмыж нерген каласаш шомакат ок сите – бесподобно манам. Тунар ÿшандарышын модын, гастроль дене яллашке лектынат, «Йолагай ÿдырдат толын?» йодыт ыле. ™шандарышын образым чоҥымыжын секретше тушто: Анисия Фёдоровна сценыште авторын текстшым лудын ойлен огыл, а пьесыште ончыктымо илыш дене илен. Утларакше комический рольлаште модын, пуйто мыскара образым чоҥашак шочшо артист ыле.
Айдеме семын могай улмыжым каласаш гын, моткоч поро чонан, нигунам нигöлан сырен, шыдешкен коштын огыл. Тидымат палемдынем: илышыштыжат сценыште модмыж гаяк мыскара койыш дене ойыртемалтын. Артист але театрысе пашаеҥ-влак кокла гыч иктаж-кудыжым пародироватлаш тÿҥалын гын, утен каен воштылмо шуын. Икманаш, илышыште мо ужмо-колмыжым пеш лачымын ончыктен моштен.
Анастасия Страусова икана мыланем тыге каласыш: «Сергей Иванович, канаш каем гынат, мыйым алмаштыше ынде уло – тиде Анисия Фёдорова». Страусова шкежат комический роль-влакым модмаште пеш тале артист ыле. Нуно коктын моткоч келшен, икте-весе деке коштын иленыт.
Анисия Фёдоровам лач комический рольым модшо артистлан шотлаш, конешне, ок лий. Характерный ролян спектакльлаштат образ-влакым келгын чоҥен: «Вуянче аваште» — Иветта Потьем, К. Коршуновын «Аксар ден Юлавийыштыже» — Элавийым, С. Ивановын «Ольошыштыжо» — Метрий ватым…
Майя Романова, Российын заслуженный артисткыже:
— Анисия Фёдорова дене кужу жап ик пöртыштö иленна. Пачерна йыгыреак ыле. Ваш коштынна, пырля кутыренна, мый Оням сай, поро, проста айдеме семын гына палем. Тудо эше кутыраш пеш мастар ыле. Вес еҥын кумылжым, поро але шÿлыкан улмыжым, тунамак шижын моштен. Ойлыманат огыл, комедийный рольышто пеш келыштарен модшо актриса ыле. Тудо сценыште модын огыл, а илен. «Кунам ломбо пеледешыште» — Капам, «Кай, кай Йыванланыште» — Кедерукым, «Талукышто коло сÿаныште» — Фросям, «Салтак вате», «Онтон», «Кинде» трилогийыште – Елукым, «Илыше вÿдыштö» — самырык овдам, «Ольошышто» — Метри ватым модшо Оням кö ужын гын, тудо нине роль-влакым, очыни, нигунамат ок мондо.
Поро, еҥлан лыжга кумылан улмыж нергенат каласыме шуэш. Гастроль дене коштмына годым Урал кундемысе ялыште, лÿмжым ынде монденам, ик ешыш логалынна. Кок йыгыр ÿдыр тулыкеш, ачашт дене гына кодын. Авашт ала колен, ала… рашыжым ом пале. Ик ÿдыржö Оня деке шÿмешкен шинче да «авай» манаш тÿҥале. Оня тудым, чаманен, пеленже Йошкар-Олашке кондыш, ончаш тÿҥале. Шке ужынам, ÿдыржым кунаре сайын, порылыклан туныктен куштыш. Вургемет, кочкышет эре «Любалан» манын наледа ыле.
Онян колен колтымекше, ÿдырын пÿрымашыже чын илыш-корно гыч öрдыжкö лупшалте. Молан тыге лиймын амалжым ынде рашемдашат йöсö: ала аважын, Оням тудо «авай» манеш ыле, кенета колен колтымыжо шÿм-чонжым вашталтен, ала шала койышан-влак кашакыш логалын. Варарак содыки сай ешыш марлан лекте, но тудын марте ÿдыр икшывым ыштен ыле, кудыжым Анисия Фёдорован Алима шÿжарже ончен куштыш. Моткоч чаманем: Оня илыш дене пеш эр чеверласыш. Аварийыш логалмекше, шодыжо сусырген, вÿр логалын. Вара чер утыр осалыш каен. Ила гын, калыкым мыняр оҥай роль-влак дене куандара ыле.
Венера Саввина, Марий Эл Республикын калык артисткыже:
— Арсий Волковын «Йорга вате» спектакльже дене Шернур район, Кукнурыш миенна ыле. Чылаже латныл еҥ, спектакльым ончыктен, театрын автобусшо дене мöҥгö пöртылаш тарванышна. Шоферна подылаш йöратыше ыле, тиде ганат изиш пелтен шуктен. Кудалшыжла, нералтен колтен. Казанскийыш кок меҥгым толын шуаш кодмек, корно гыч ала-мыняр йыр пöрдын волен кумыкталтна. Мый шкежат чот тÿкненам да автобус гыч лекташ почеш кодынам. Володя Янгабышевын ÿжмашке автобус вуйысо люкыш пыкше лишемынам. Лектым, ончем: сöремыште шинчышыже шинча, кийышыже кия. Кажныжын можо гынат корштен. Чылан улына мо манын, ала-кöжö йодо. Тергымыла, икте-весым ончална. «Оня укес, кушто Оняна?!» кычкыральым мый. Марийжат, Женя, пеленнак лийын, тудо театрыште тунам монтировщиклан ыштен. Онян улыж ден укеже ушышкыжо возын огыл, витне.
Автобус деке пöртылна, рожыш кычкырена. Кöргö гыч «Ой-ой…» солныш. Костюм-влакым опташ кондыштмо кÿртньö яшлык ыле, Оня тудо яшлык йымалне киен. Оня тудо яшлык йымалне киен. Автобус пöрдын савырныме годым яшлык Онисам пызырен пыштен. Пöръеҥ-шамыч пыкше шÿдырен луктыч. Шодышкыжо кÿртньö яшлык чот тÿкнен сусыртен, эше кок öрдыжлужо пудырген. 1980 ий 30 июньышто тыгай аварийыш логална.
Єрдыжлужо тöрланен, Оняна эмлымвер гыч лекте, сценыште модаш тÿҥале. Аварий деч вара ик ият пелым веле илыш. Чот тÿкнымылан шодыжо эмганен. Вара, тöрланен кертде, рак чер авалтен. Кенета кертдыме лие. Ныл тылзым гына черле кийыш, колен колтыш.
Роль шотышто теве мом каласем: Фёдорова эре мыскара роль-влакым гына огыл модын. Мутлан, Шкетанын «Ачийжат-авийжатыште» Ведесам туге драматически келыштарен модо – ончен öрынна. Икманаш, кычалше артист ыле. Кажне рольышто, кеч комический але драматический, тудо садак ала-мом тугайым илыш дене келшышым верештеш да рольыштыжо кчылтеш ыле. А мыскара койышым тудлан пÿртÿсак пуэн. Южо еҥ иктаж-кöлан але иктаж-молан шыдешкат, так оваргыл коштеш, а Оням тыгайым она шарне. Ойла-ойла да лыт-лыт-лыт воштыл колта. А ойлаш тудо кертеш ыле. Тудын ойган але йöсö татшымат пален от шукто. Ойгыжо, конешне, тудынат лийын. Марийже подылаш йöрата ыле, тыгайым чытен илыман вет. Онян эше тыгай сай койышыжым палемдынем: тудын шыде, чытамсыр улмыжым нигунамат ужын огынал, нигунам еҥ ÿмбалне мутым кондыштарен огыл, манеш-манешым кондыштшым шкенжымат чытен огеш керт ыле. Мыскара койышан ыле манына гынат, паша деке моткоч серьезнын ончен.
Тудын кидпашалан кумылан улмыжымат палемдынем. Яра жапше изиш лектеш, тунамак йöратыме сомылжылан пижын: тÿрым тÿрлаш, джемпер-влакым пидаш, о-ой кузе кертеш ыле. ™дыржылан мыняр вургемым пидын чиктен!
Марий АССР-ын заслуженный артисткыже, республикысе Кугыжаныш премийын лауреатше – Анисия Фёдоровна Фёдорова ош тÿняште улыжат 52 ийым илен.

М. ИЛИБАЕВА

«Кугарня» 2001 ий февраль-2 март

 

Тихонова Анастасия Тихоновна

ТИХОНОВА АНАСТАСИЯ ТИХОНОВНА (1909-1987)
РСФСР-ын сулло артисткыже (1963)
Марий АССР-ын калык артисткыже (1948)


1909 ий 7 сентябрьыште Морко район, Алсола ялыште кресаньык ешеш шочын. 1921-ше шужен ийыште ачаж ден аважат коленыт. Тиддеч вара ÿдыр Морко йоча пöртыш логалын. 1927 ийыште Арын селасе кресаньык молодёжь школыш тунемаш каен. Марий литературылан негызым пыштыше-влак кокла гыч иктыже, поэт да драматург Н.С. Мухин тунам лач ты школышто туныктен – яндар, сылне йÿкан ÿдырым шекланен шуктен да 1929 ийыште Йошкар-Олашке, Марий кугыжаныш театр пеленсе драме студийыш, тунемаш каяш темлен.
Студийыште пел ий чоло тунеммеке, А. Тихонова Марий облонон направленийже почеш Моско кугыжаныш консерваторийын музыка рабфакышкыже каен. 1932 ий октябрьыште рабфак пашам ыштымым чарнен да Анастасия Тихоновна тидлан кöра Йошкар-Олашке пöртылын, Искусство Марий областной техникумын актёр отделенийыштыже тунемаш тÿҥалын. 1935 ийыште, кÿлеш шинчымашым налмеке, Марий кугыжаныш театрыш пашаш толын да тыште кумло вич ий чоло тыршен.
Актрисын творчествыже тунамсе ийлаште Марий кугыжаныш театрым вуйлатыше режиссер Н. Станиславскийын полшымыж дене сайынак вияҥын. 1934-1936 ийлаште режиссёр тыгак искусство техникумышто туныктен, самырык ÿдырын усталыкшым ужын, режиссер А.Н. Островскийын «Гроза» пьесыж почеш «Кÿдырчан йÿр» спектакльым шындаш пижын да тыште А. Тихоноваланат рольым пуэн. Варажымат тудо Н. Станиславскийын шындыме «Акпатыр» (С. Чавайн, 1935), «Каче пазар» (Г. Гоголь, «Женитьба», 1935), «Окса тул» (С. Чавайн, 1936), «Пундаште» (М. Горький, «На дне», 1941) спектакльлаште модын.
Театрыш А. Мюк-Егоровын режиссёрлан толмекыжат, Анастасия Тихонова öрдыжтö кодын огыл: Васёкын (М. Шкетан, «Шурно», 1933), Полинан (А. Островский, «Доходан вер», 1936) Сашан (А. Пушкин, «Дубровский», 1937), Гаврикын (В. Катаев, «Шкет парус», 1938) рольыштым келыштарен. 
А. Тихонова театрыште пашам ыштыме жапыште шÿдö утла рольым чылаже модын. Тудын актёр пашажым тÿткын ончал лекташ гын, сценысе йÿлам пудыртен манаш лиеш: вет марий ÿдырамашым, тÿҥ шотышто, тыматле, мутым колыштшо семын ужыныт гын, тудо, мöҥгешла, пеҥгыде койыш-шоктышан, тавадаҥ шогал кертше ÿдырамашымат сцена гоч ончыктен кертын.
Актриса такшым лирика шÿлышан лийын, илышым сценыште моткоч мастарын ончыктен моштен. Таклан огыл тудын пашажым кÿкшын акленыт: Ленин орден дене палемденыт, Марий АССР Верховный Советын депутатше лийын.
Анастасия Тихонова театрым уло шÿм-чонжо дене йöратыше еҥ улмаш. Театр верч тургыжланенак, тудо сулен налме канышыш лектын.
Тыглай ма генеральный репетицийлаште тудо спектакль нерген шке шонымашыжым луктын каласаш öрмалген огыл: режиссёр денат, автор денат ÿчашен, шукыж годым келшен да нунын шонымыштым рольжо гоч ончыкташ тыршенак. Чыла тидыжым тудо зрительлан спектакльым ончаш сöрал, тудын кумылжым лукташ манын шонен ыштен. Мутат уке, драматизм койышат öрдыжеш кодын огыл. Саликам (С. Николаев, «Салика») тÿҥ шотышто мутым колыштшо, кÿштымым шукташ вашкыше ÿдыр семын ончыкташ тыршеныт гын, А. Тихонован Саликаже тÿжвач ончалмаште кул семынак койын, но кöргö вий-куатше кöвöлалт шолын шоген – поян-влак вштареш кеч-могай жапыштат тавадаҥ шогалаш ямде лийын. 
«Ачийжат-авийжет» (М. Шкетан) спектакльыште тудын Маюкшо йоча гай койын: я модын-тöрштылын куржталаш ямде лийын, я лыжга, тыматле ÿдыр семын койын, я весылан моткоч ÿшаныше улмаш. Йöратен тудо уло шÿм-чонжо дене Санукшым да ондалалтын. Ондалалтын тудо Санукым чот йöратымыжлан кöрак, ача-аван шомакше дене келшыдымыжлан. 
Марий АССР калык писатель С. Николаевын «Кугу толкын» спектакльыштыжат Оксиналан шуко неле-йöсым чыташ пернен, туге гынат тудын ныжылгылыкше шулен йомын огыл.
А. Фадеевын «Молодая гвардия» романже почеш шындыме «Рвезе гвардий» спектакль шуко марий артистлан кушкаш полшен. Кажныже шкешотан улмыжым, ты марте койдымо усталыкшым почын пуэн кертын. А.Тихоноват лирика, пушкыдо кумылан актриса лийын гынат, тыште тудо шып, но пеҥгыде койыш-шоктышан, фашист-влакын совет мландыш керылт пурымыштлан да нуным кÿрышт кышкаш ямде улмыж дене ойыртемалтын. Эсогыл ныжылге йÿкшат тыште пеҥгыдынрак йоҥгалтын. 
Тыгай вашталтышыже А. Тихонован театрыште пашам ыштыме жапыште шагал гана огыл лийын. Но эн чапле рольжо семын, мутат уке, И. Поповын «Семья» пьесыж почеш шындыме «Еш» спектакльыште Володя Ульяновын аважын, Мария Александровна Ульянован, рольжым шотлыман докан. Тиде спектакль 1962 ийыште шындалтын. Актрисан партнёржо тыште С. И. Кузьминых лийын – тудо Володя Ульяновын рольжым модын. Мария Александровна (А. Тихонова) уло шÿм-чон шокшыжым, шымалыкшым, ныжылгылыкшым йочаже-влаклан, поснак Володя эргыжлан – С. Кузьминыхлан —  пуэн. 
А. Тихонова дене пырля пашам ыштыше ятыр актёр тудын дене пырля модаш моткоч куштылго лийын манын ойла. Тугеже актрисын усталыкше нимучашдымын вияҥынак шоген: артист творчески кушмым чарна гын, тудын пелен сценыш лекше-влакланат вияҥаш йöн ок лий ыле.

 

Страусова Анастасия Гавриловна

СТРАУСОВА АНАСТАСИЯ ГАВРИЛОВНА (1905-1982)
РСФСР-ын сулло артисткыже (1960)
Марий АССР-ын калык артисткыже (1954)

 

1905 ий 25 декабрьыште Медведево район, Кресола ялыште нужна кресаньык ешеш шочын. Изинекак тулыкеш кодын. Ачажын колымеке, аваже весылан марлан лектын, суртышто кугурак Пётр изаже кодын. Тудым эсогыл Царевококшайскыштат паленыт: кугыжан армийын ондакысе салтакше, кочывÿдым подылмекше, чылаштым тургыжландарен – ял калык тудын йÿшö улмыж годым эсогыл капкам, тöрзам чыла петыркален улмаш. Мöҥгыштат тудын деч чылан лÿдыныт. Ешаҥын, йоча-влак шочыныт, нунын коклаштак эше Настя шÿжарже лийын. Варажым Анастасия Гавриловна шарналтен ойлен: икана изаже, изи ÿдырым, Настям, ÿпшö гыч руалтен кучен да лум пургыжыш кудалтен. Тудо тушан изиш гына кылмен колен огыл – мончаште ырыктеныт, паритленыт, эмленыт.
1917 ийыште Настя ялысе школыш каен, но ныл классым веле тунем шуктен. Латкудымшо ийлан моткоч мотор ÿдыр кушкын шогалын, йÿкшат пеш яндар лийын. Но тыгодымат изаже тудым чаманен огыл: ик мешак уржалан верч Пётр тудым вате деч посна кодшо пöръеҥлан виешак марлан пуэн колтен. Ӱдыр чот шортын гынат, тудым нигöат чаманен огыл, ик гана веле огыл изажым сöрвален толын, но тудыжын шÿжаржым колыштмыжат шуын огыл.
Йöратыдыме пöръеҥ дене кок ий илен. Вара марийжым воинский службыш налыныт. Анастасия тиде жапыште чыла вургемжым погалтен да олашке пиалым кычал толын. Кул шотешат ыштен коштын, поян еҥ-влакын йочаштымат ончен. Но изаже содыки тудым кычал муын да шоҥго авашт деке наҥгаен. Тушто А. Страусова кужу жап илен огыл, 1923 ийыште Краснококшайскысе совпартшколыш тунемаш пурен. Ик ият пеле тунеммеке, черланымылан кöра тушеч каяш пернен. Лач тиде жапыштак театр, тушко марий-влак кокла гыч самырык ÿдыр-рвезе-влакым актёрлан погымо нерген колын. Ӱдыр куштен-мурен моштен, да удан огыл. Палымыже-влак театрыш каяш темленыт. Марий куснылшо театрыш А. Страусова вийдыме, шÿкшö вургем денак толын пурен. Тÿҥалтыште тудо вуйлатыше-влаклан нимо денат келшен огыл. Вес ийынже, 1924 ийыште, Анастасия Гавриловнам содыки театрыш налыныт. Куанымыж дене шочмо ялышкыже куржын. Моткоч чот шыдешкыше изаже артист-влак нерген тÿрлö кÿлеш-оккÿлым ойлышт пытарен. Тыге гынат актриса икымше пашадарже денак мöҥгыжö чомам да шуко пöлекым налын конден, изаже изишак лушкен да актёр-влак нерген шонымашыжым вашталтен.
Анастасия Страусован актёр пашаштыже икымше туныктышыжлан М. Шкетаным шотлыман. Тудо тунам театрыште шкежат модын, режиссёр семынат тыршен. Лач тудын вуйлатымыж почешак Анастасия Гавриловна «Ачийжат-авийжат» спектакльыште Орикын рольжым ямдылен. Вожылшырак, тÿҥын шогалше семын А. Страусова мутым ойлыштын. М. Шкетан, Мачукын рольжым модшо, «Тый ялыште кычкыралыше, вожыл шогыдымо, вурседылше ÿдыр-влакым ужынат докан? Шарналте-я: кузерак нуно шкеныштым кучат… Лач нунын койышыштым сценыште ончыкташ тырше». Тиде ой-каҥашым шотыш налын, актриса рольжым сайынак ямдылен кертын.
1927 ийыште Музыкально-драматический искусствын Марий студийже почылтын, Куснылшо театрын устарак актёржо-влакым тушко тунемаш налыныт, А. Страусоват нунын коклаш логалын. Тунемме жапыште студийыште тунемше-влак К.С. Станиславскийын системыж дене палыме лийыныт. Тиддеч посна режиссёр Н.И. Календер шке гычат шуко пуэн, да тудын шындыме спектакльлаште А. Страусова шуко рольым модын: «Пычкемыш лоҥгаште» (Л. Толстой, 1927) – Анисья, «Мÿкш отар» (С. Чавайн, 1928) – туныктышо Татьяна Григорьевна, «Илыше вÿд» (С. Чавайн, 1929) – Юмынÿдыр.
1930 ий кеҥежым Марий кугыжаныш театр СССР калык-влакын театрыштын да искусствыштын всероссийский олимпиадыштышт мастарлыкшым ончыктен. «Мÿкш отар» да «Илыше вÿд» (С. Чавайн) спектакль-шамыч деч посна марий труппа 25 концерты ончыктен. А. Струсова А.М. Горький лÿмеш МХАТ-ын сценыштыже эртыше концертыште «Йоласал олицаем» мурым шергылтарен да кокымшо верым сеҥен налын. 30-шо ийлаште Анастасия Гавриловна театрыште вÿдышö актёрлан шотлалташ тÿҥалын, тудлан тÿрлö спектакльыште тÿрлö койыш-шоктышан рольым ÿшаненыт: Маланья (М. Шкетан, «Шурно», 1933), Варвара (А. Островский, «Кÿдырчан йÿр», 1934), Марфа (С. Чавайн, «Акпатыр», 1935), Агафья Тихонова (Н. Гоголь, «Ӱдырым налмаш», 1935), Настя (С. Чавайн, «Окса тул», 1936), леди Мильфорд, Беатриче (К. Гольдони, «Коклазе-влак», 1939), Елена (М. Горький, «Мещан-влак», 1941) да молат. Чыла нине роль актрисан кеч-могай койыш-шоктышан образым чоҥен кертмыжым эше ик гана пеҥгыдемда.
1936 ийыште драматург С. Николаев шкенжын «Салика» (тунам пьеса «Полатовын сÿанже» маналтын) пьесыжым театрын труппыжлан лудын. Чыланат тургыжланен колыштыныт, а А. Страусован эсогыл шинчавÿдшат лектын: вет Салика семынак, тудымат самырыкракше годым ик мешак уржалан верчын марлан шынден колтеныт. Салика рольым актриса ужын, тудым модмыжо шуын, но режиссер А. Маюк-Егоров тудлан Эчан ватын рольжым пуэн. 1938 ийыште А. Страусова Эчан ватын рольжым икымше гана модын, да варажымат ты спектакльыште Анастасия Гавриловна Эчан ватак кумло ий лийын.
Но икмыняр жап гыч шучко тургым тÿҥалын… Алексей Маюк-Егоров илыш гыч каен, Анастасия Филиппова уке лийын, Василий Якшов… Молат. Яков Павлович Майоров (Шкетан) колен, Сергей Григорьевич Чавайным лÿен пуштыныт… 39-40-ше ийлаште шукынжо театр гыч каеныт, нунын коклаштак — Анастасия Страусова. Вургемжым погалтен, Лопатино (Волжск) олашке, ÿдыржö дек каен. Пионер-влак пöртышкö пашаш пурен, тыште танце да драме кружок-влакым вуйлатен, изирак спектакль-влакым шынденыт.
Кугу Отечественный сар тÿҥалмеке, Пионер-влак пöртым петыреныт да Страусова изирак библиотекыште ышташ тÿҥалын. Мутат уке, кинде, моло кочкыш ситен огыл, А. Страусова вургемжым, моло ÿзгарым кочкыш-йöрварлан ужалкален, вашталтылын. 1942 ийыште йÿдым ÿдыржылан пытартыш кинде шултышым пуымек, шкеже ÿнар деч посна камвозын. Вес кечынже тудым эмлымверыш пыштеныт. Шошо марте тушто эмлалтын. Кум пуд уржалан, ик пуд шыдаҥлан, ÿйлан, торыклан, мÿйлан пытартыш тöшакшым вашталтен, Анастасия Гавриловна Страусова йочаже-влакым утарен коден. Лопатино гыч Йошкар-Олашкат толаш А. Страусовалан ала-могай тöралан кум пуд уржам пуаш логалын.
Рÿдö олашке толмеке, А. Страусова Цибикнурысо ялысе йоча садыш директорлан пашаш пурен. Но 1942 ий шошым тудым театрыш ÿжыныт. Тиде жапыште театрыште куштылго огыл лийын. Драматургий нужнаҥын, коллективыште еҥ ситен огыл, но театр илен, пашам ыштен, спектакльым ончыктен. Сценыш Анастасия Страусоват лекташ тÿҥалын. Чылаж годымак режиссёрын шонымашыж дене келшен огыл гынат, рольым ышташ тореш лийын огыл. 1948 ийыште режиссёр Дюмон А. Островскийын «Без вины виноватые» пьесыж почеш «Титакдыме титакан» спектакльым шынден. А. Страусова Кручининам моднеже улмаш, но режиссёр тидын шотышто игылт воштыл ойлен, вара Галчихан рольжым пуэн. Икымше репетицийыште актриса вожыл пытен, тургыжланен, шомакымат пыкше веле шарнен ойлен. Но роль деч кораҥын огыл. Кажне мутшым, кажне тарванылмым чотак ямдылен, тидын денак шкеж нерген режиссёрын шонымашыжым вашталтен кертын. 1949 ийыште А. Страусова «Марий АССР-ын сулло артисткыже» почётан лÿмым налын. Режиссёр Дюмон саламлыше-влак кокла гыч икымше лийын.
У илыш ваштареш шогышо Нени куван (М. Шкетан, «Ачийжат-авийжат», 1952) рольжым А. Страусова уло шÿм-чонжым пыштенак чоҥен.
Марий театрыште ыштышыла, А. Страусова шуко рольым ыштен. Кызыт чылаштым каласен шукташат ок лий. Кужу жап пашам кыртмен ыштымыже палемдалтде кодын огыл: Анастасия Гавриловна Страусовалан Трудовой Красный Знамя орденым, шуко медальым кучыктымо. Тыгак тудо Марий АССР Верховный Совет Президиумын Почётан грамотыж дене ик гана веле огыл палемдалтын. 1957-1959 ийлаште Депутат-влакын Йошкар-Олас Советыштын депутатшылан сайлалтын.
РСФСР-ын суло артисткыже, Марий АССР-ын калык артисткыже кужу жап черле лиймылан кöра 1982 ий 30 июньышто ÿмыр лугыч лийын.

Тарзе ÿдыр гыч — тале марий артистке марте
Кызыт Кресола ялым Медведево районысо Тошто Комино семын палат. Тиде ял калык шкенжын ик эн уста шочшыжо — тале марий актрисе, Марий АССР-ын калык да РСФСР-ын сулло артистше — Анастасия Гавриловна Страусова дене чаплана.
1905 ий 25 октябрьыште тиде марий ялыште илыше Гаврил Петрович Страусовын ешыштыже ÿдыр шочын. Тудлан Начи лÿмым пуэныт. Начин ачаже, Каврий, шке жапыштыже кугыжан армийыште служитлен. Салтак гыч мöҥгö пöртылмекыже, шукат илен огыл, уржа-сорла годым ÿмыржö лугыч лийын. Тыге Каврий вате, Марпа, кок икшыве, каче лийын шушо Пöтр эргыже да шым ияш Начи ÿдыржö, дене неле илышыш возеш, эсогыл кÿчен кошташыже верештын. Тыге йодышт коштшыжла, ÿдырамаш 25 меҥге торасе Ямайсолаште шоҥго поян деке ватылыкеш пура.
Ик жап гыч Осып Марпа имньым кычкен толешат, осал койышан Пöтр эргыже уке шеҥгеч Начим шкеж деке наҥгая. Тыштат Начим куштылго илыш вучен огыл, тарзе семын чыла пашам шукташыже логалын, самырык ÿдырым 20-30 меҥге торашке пÿнчым руаш кондыштареныт. Икана вучыдымын нунын деке Пöтр изаже толын лектеш да Начим мöҥгыжö аза ончаш наҥгая.
Вашке империалистический сар тÿҥалеш, Каврий Пöтырымат фронтыш наҥгаят. Пöтырын кумшо ватыже марийже уке шеҥгеч, шудо солымаште йÿштö вÿдым йÿын черланен, ÿмыр лугыч кола. Тыге индеш ияш Начи изажын изи Павыл эргыж дене илаш кодеш. Кочкаш укелан, Павыл шольыжым тупешыже сакен, шуко индыралт кÿчен коштеш.
1917 ийыште революций лиеш, ындыжым 12 ияш Начият школыш икымше классыш тунемаш кая. Вес ийжылан сар гыч Начин изаже пöртылеш, нылымше ватым налеш. Суртышто Начи иза-еҥга дене илаш тÿҥалеш.
Теве Начилан 15 ий темын. Ик шошо кечын еҥгаже тудын гай мотор марий тÿран тувырым, ончылсакышым чияш шÿден. Начи, йытыра вургемым чиен, пöртыш пурен шогалеш, да шинчашкыже вигак ÿстелтöрыштö шинчыше 30 ияшрак самырык пöръеҥ, илалшырак ÿдырамаш да эше вес пöръеҥ логалыт. Пöртыш пурымыж годымак тыгай мутланымаш пылышыжлан солнен: «Уке, кандаш пуд уржа пеш шуко. Ӱдырын чиемжат уке чай?» Ӱчашен-ÿчашен, шым пудат пеле уржалан Начим марлан пуаш кутырен келшат. А тиде жапыште Начи коҥга шеҥгелне шылын шоген, шÿмжö лектын вочшашла кÿлткен. Начим йÿдым, умшажым петырен, ял гыч марлан ужатеныт. Тыге поян Элексейын ватыже лиеш. Ныл тылзе гыч Элексейым граждан сарыш наҥгаеныт, икмыняр жап гыч марийжын колымо нерген кагазым налеш. Марийже колымеке, ава лийшыже тудым суртышто кучаш шонен огыл, а Начилан ÿдыр йолташыже-влак тунемаш каяш темленыт.
Тыге тудо Чарласе совпартшколыш тунемаш толеш. Кок ий гыч тиф дене чот черлана, пел ий наре илаш-колаш орланен кия. Тунемаш вараш кодеш, марийжын аважат поктен луктын, изажат мöҥгеш ок пурто… Мом ышташ? Куш каяш? Тыге Начи Кожласола (Ельняги) ялыш поян Йыван вате деке тарзылыкеш миен пура. Тыште мланде пашам ыштен ила: куралеш, ÿда, печым печа, шуко моло сомылым шукта. Илышыже йöсö лийын гынат, пасушто я олыкышто пашам ыштен коштмыж годым яндар йÿкшö дене шуко марий мурым мурен, кöргö ойгыжым лыпландарен. Сылнын мурымыжым колын, ÿдырлан артистлан каяш темленыт.
1924 ий. Ик шошо кечын, ала иктаж шот лектеш шонен, Начи Чарлаш толеш. Марий театр ончылно афишым тÿткын ончен шогылтын. Тунам тиде театрыште артистлан да режиссерлан Яков Павлович Майоров-Шкетан ыштен. Начин тыге ончышт шогымыж годым воктечше эртен кайыше артистке В.Речкина тумышан мыжерым чийыше ÿдырым ужын да театрыш ÿжын пуртен. Тыште тудым Я.Майоров-Шкетан вашлийын. Ӱдыр мурен, куштен ончыктен.
— Йÿкет сай, капетат чапле, адресетым кодо, — ойлен театр вуйлатыше. — Налына але огына, вашмутым возен колтена.
Начи, театр гыч лектын, адакат Кресолашкыже пöртылеш. «Икана каенат гын, молан адак толынат?» — манын, изаже пöртыш пурташ тореш лийын. «Мый ынде куралынат, ÿденат моштем, тарзылан коштшемла, чыла пашалан тунемынам. Еҥлан яра ыштен толашымеш, лучо тыланда полшем, поктен ит лук, изай», — сöрвален Начи. Артистлан каяш шонымашыжым шылтен. Тыге Начи адак Пöтр изажын суртыштыжо илаш кодеш. Кок арня мучко, шÿм вургыжын, ола гыч вашмутым вучен. Ик кечын, кид сомылкам ыштен шогылтмыж годым, серышым налеш. Тушто тыге возымо лийын: «Поро кече, Анастасия Страусова! Икымше апрельыште 9 шагатлан олашке тол. Кушто муренат, куштенат, тушкак пуро. Шернурыш каена. Пашадар — 17 теҥге. Никита Смирнов».
Тыге Начи Марий передвижной театрыш артисткылан пашаш пура. Кум-ныл кече гыч театр Шернур районыш концертым ончыкташ кая. Тиде концертыште 19 ияш Каврий Начият сцене гыч икымше гана «Йоласал олицает» курыкмарий мурым мура. Тиде мурым Начилан кÿчык жапыште Никита Смирнов туныктен шуктен. Вараракше Анастасия Страусова артист пашалан туныктышо кокла гыч ик эн первыйжылан Я.П.Шкетаным шотлен. Тудлан тÿҥалтышыште «Ачийжат — авийжат» пьесыште Орикын рольжым пуат. Тидын шотышто Анастасия Страусова тыгеракын шарнен ойлен: «Модынам моткоч удан, моштымем ситен огыл. Яков Павлович мылам умылтарен: «Тый сценыште Страусова улметым мондо». Сценын законжым туныктышыжла, Орикын тÿжвал койышыжым, кöргö характержым, могайрак лийшашыжым каласкален: «Тый ялыште кычкыркалаш, вурседылаш йöратыше ÿдырамаш-влакым ужынат докан? Шарналте, кузе нуно мутланат, кузе шкеныштым кучат, могай нунын койыш-шоктышышт».
1927 ий. Йошкар-Олаште Марий передвижной театр пелен музыкально-драматический студий почылтеш. Тышке профессиональный театрлан кадрым ямдылаш шонымаш дене артист-влакым, тыгак ялла гыч артист пашалан шÿман уста рвезе ден ÿдыр-влакым тунемаш налыт. Чылаже 18 еҥ тунемаш пурен. Тиде — Т.Соколов, А.Мамуткин, П.Тойдемар, В.Речкина, А.Филиппова, А.Маюк-Егоров да молат. Нунын коклаште Анастасия Страусоват лийын. 1929 ийыште Настя йолташыже-влак дене пырля тиде студийым тунем лектеш, тылеч вара профессиональный артист семын спектакльлаште модаш тÿҥалеш. Тыге «Мÿкш отар» спектакльыште туныктышо Татьяна Григорьевнам (1928 ий), «Илыше вÿд» у спектакльыште Юмын ÿдырым (1929 ий) модеш. Нине спектакль-влак дене Марий театр 1930 ийыште Москвашке, СССР-ысе калык-влакын театр да искусство шотышто икымше Всероссийский олимпиадышкышт кая. Тунам марий артист-влак спектакльла деч посна эше 25 концертым ончыктеныт. Настя Страусова мурызо-влак конкурсышто участвоватлен, М.Горький лÿмеш МХАТ театрын сценыштыже «Йоласал олицает» курыкмарий мурым йоҥгалтарен да кокымшо верым сеҥен налын. А.Страусован кок йöратыме мурыжо лийын — тиде кÿшнö ончыктымо мурыжо да кокымшыжо – «Ужар посто гай кумда олыкет».
«Профессиональный театрым почмеке, тудо сольный мурыжо-влакым мурымым йöршеш чарныш», — шарнен возен Н.М.Арбан. 1930-шо ийлаште Анастасия Гавриловна Марий театрын ик эн ончыл актрисышкыже кушкын шуэш. Тудлан ынде оҥайрак да нелырак характеран роль-влакым ойыреныт. Тунамсе жапыште тудын личный илышыштыжат кугу вашталтыш лиеш. Анастасия Страусова Йошкар-Ола районысо Юркино ял гыч марий рвезе Степан Кирилловлан марлан лектеш да Кириллова фамилийым налеш. Ты марте марийжын кушто да кöлан пашам ыштымыже тÿрыс пале огыл ыле. Колынам, пуйто тудо милицийыште пашам ыштен. Тидым пален налаш шонен, Марий Эл Республикын элкöргö паша шотышто министерствыш серышым возенам. Тушеч вашмутым нальым. Серышыште тыге ончыктымо:
«Кириллов С.К. с 01.09.1928 года служил в должности агента уголовного розыска УРКМ Марийской автономной области, с 25.12.1932 года старший инспектор особой инспекции, с 08.09.1933 года начальник Звениговского РУМ МАО, с 01.06.1935 года секретарь УРКМ НКВД МАССР, с 01.11.1937 года уполномоченный отдела БХС УРКМ НКВД МАССР, с 01.10.1038 года начальник Куженерского РОМ МАССР». Тыгак умбакыже палемдыме: Степан Кирилловын кок икшывыже лийын: Сарра ÿдыржö (1932 ийыште шочын) да Леонид эргыже (1939).
Ты еш нерген теве кузе шарнен каласкала Джерия Васильевна Якшова (Марий театрын ик эн уста артистше В.Якшовын ÿдыржö): «Нуно Йошкар-Олаште 1-ше №-ан аптеке ваштареш Советский уремысе ончычсо купеч Барановскийын кок пачашан пöртыштыжö иленыт. Суртыштышт домработницым, няням кученыт, а Сарра ÿдырыштын посна шке няняже лийын. Саррам моткоч сайын чиктеныт, эре порсын тувырым гына. Анастасия Гавриловна пеш мотор ÿдырамаш лийын, садлан марийже тудым эре ушкален. Театрыште пашам ыштымыжат келшен огыл. Тидлан верч еш шаланен. Анастасия Гавриловна 5-6 ияшрак Сарра ÿдыржö (вара тудо палыме режиссерыш савырна) дене шкет кодеш». Режиссер Сарра Кириллова шкенжын савыктен лукмо «Наш театр» книгаштыже аважын кум икшывыже лийын манын возен: «Родился мой брат, который в три годика, еще до моего рождения, умер. Потом я, и еще появилась сестренка. Она умерла от дифтерита в два месяца, когда мне было два года». Ойырлымыж деч ончыч Анастасия Гавриловналан марийже шыдын руалын: «Але мый, але театр! Ойырен нал». Тудо шке семынже тÿрлын шонкален. Кертеш мо театр, искусство да йолташыже-влак деч посна илен? Тыгеракын Анастасия Гавриловна театрымак ойырен налын, тушанак пашам ышташ кодын. «Ох, йöсö ыле, — шарнен ойлен тудо. — Эрдене — репетиций, кастене — спектакль, а эше гастрольжо! Пелен вургемым погалтен, кидыш изи Сарра ÿдыремым налын, телым имньым кычкен, тер почеш луман корно дене ял гыч ялыш спектакль дене мыняр кошташ пернен!»
1937 ий. Марий театр С.Н.Николаевын «Полатовын сÿанже» (варарак тиде спектакльлан «Салика» лÿмым пуымо) спектакльым ямдылаш тÿҥалеш. Тудым уста режиссер, курыкмарий рвезе А.Маюк-Егоровлан шындаш ÿшанат. Шонаш гын, Саликам модаш утларак Страусовалан келшен, садлан Настя тиде рольым моткоч сöрвален йодын. Но режиссер тудым вес чолга артистлан, героинян характержылан келшыше Нина Конаковалан, пуэн. А Страусова Эчан ватын рольжым модын. Режиссер А.Маюк-Егоров шкеже тидым тыге умылтарен: «Тылат тиде рольым модаш нигузе келшен ок тол. Саликан кöргö чон вургыжмыжо, неле илышыже шкендын илышетым шарныкташ тÿҥалыт, тидыже артистлан модашыже мешая. Тунам пьесыште Саликан огыл, а Страусован илышыжым ончыктымаш лиеш.
Анастасия Гавриловна ятыр жап режиссерлан öпкелалт коштын. Эчан ватым модаш шонен огыл гынат, А.Страусовалан тиде рольжак артист семын кугу кÿкшытыш шуаш полшен. Тиде рольым 1938 ий гыч 1966 ий марте (500 утла наре) йöршеш шкетын модын.
Тидымат палемдыман, А.Г.Страусова ÿмыржö мучко кеч ик гана тÿҥ рольым модаш эре шонен, вучен коштын. Но тудлан эше изирак роль-влакым веле ойыреныт. Анастасия Гавриловна шке öпкежым нигунам тÿжвак луктын ончыктен огыл. Кеч-могай — изирак але кугурак, койдарчык але эпизодический — роль-влакым модаш логалын гынат, кугу талантшылан кöра моткоч уста, чонеш пижше койышыж дене шуко у деч у образым шочыктен. Мутлан, Н.М.Арбанын «У муро» спектакльлаштыже шкеж гаяк ушан, поро, ныжыл Оринам 15 ий кÿрылтде модын. «Акпатырыште» — Сави ватым, «Мÿкш отарыште» — Пöтыр ватым, «Тул йÿла» спектакльыште — кутырыдымо шужышо кувам, а «Эреҥерыште» — сокыр кувам.
М.Шкетан лÿмеш Марий кугыжаныш театрын ончычсо тÿҥ режиссержо Сарра Степановна Кириллова аваж нерген шкенжын «Мемнан театрна» книгаштыже тыге шарнен возен: «В довоенный период творчество Анастасии Страусовой не сложилось. Был еще один неоспоримый факт: очень сильные соперницы — Анастасия Филиппова, Нина Конакова, Прасковья Смирнова, Анастасия Тихонова. Это были крупные фигуры в истории Марийского театра, и по праву исполняли главные роли, о которых, наверное, мечтала моя мать. Будь то Катерина в «Грозе» А.Н.Островского или Эвика в «Акпатыре» С.Г.Чавайна… Была еще одна причина, тайная, неведомая тогда и самой Страусовой. Просто в тот период не настал еще ее час. Эту тайну разглядел в Анастасии Страусовой вернувшийся из ГИТИСа Алексей Маюк-Егоров. Моя мама, будучи красивой, статной, музыкальной (у нее был хороший голос), все-таки не была героиней. Она была острохарактерной, гротесковой, подлинно народной, комедийного плана актрисой. А.Маюк-Егоров поручил ей в 1936-ом «Салике» С.Николаева роль Эчан вате. С этого момента и началась подлинная Страусова».
«Салика» пьесын авторжо С.Н.Николаев А.Г.Страусован Эчан вате образше нерген тыге шарнен возен: «Саликан» историйыштыже Эчан вате рольым модшо РСФСР-ын сулло артисткыже А.Страусова мондаш лийдыме образым чоҥен коден, тудын Эчан ватыже илалше, ныжылге, йорга койышан, мураш йöратыше, чоя тулык вате ыле. Тиде рольым пеш устан,шыман, кугу куан дене модын».
1938 ий… Марий кундемыште вÿран репрессий жап озалана. Марий театрын самырык режиссержо Алексей Маюк-Егоровым, тудын пелашыжым, актрисе Анастасия Филипповам, ик эн тале артист Василий Якшовым да шуко марий артистым лÿен пуштыт. Илыш дене чеверласа тале драматург Я.П.Майоров-Шкетан. Тыгай шучко жапыште Марий театр моткоч неле илыш дене ила. Туткар деч утлаш шонен, шуко артист театр гыч кая. Кугу сар тÿҥалме жапыште театр гыч Анастасия Страусоват кая. Тидыже Степан пелашыж дене ойырлымо денат кылдалтын улмаш. Еш шаланымек, Степан Кириллович Кирилловат Москошко тунемаш лектын кая (тунем лекмекыже, Озаҥыш пашам ышташ толеш).
Ындыже Анастасия Страусова Сарра ÿдыржö дене коктын Советский уремысе (Ленинский садикын пурла могырышто верланыше) пу гыч чоҥымо кок пачашан тошто «Онар» унагудын кокымшо пачашысе ик пöлемыштыже иленыт. Тунам тушто шуко артист илен. Ӱлыл пачаште ресторан верланен улмаш. Паша деч посна кодмеке, актрисе ден ÿдыржылан шуженат шинчаш логалын. Садлан 1939 ийыште, кÿлеш вургемым погалтен, шым ияш Сарра ÿдыржö дене Лопатиныш (кызытсе Волжск ола) лектын кая да Пионер пöртыштö драме ден куштымаш кружок-влакым вÿдаш тÿҥалеш. Илашышт кок пачашан пу пöртыштö изирак пöлемым ойырат, Сарра икымше классыште тунемаш тÿҥалеш. А.Страусова йоча-влак дене изи спектакль-влакым, скетч ден куштымаш-влакым ямдылен.
Но вашке Кугу сар тÿҥалеш. Пионер пöрт петырналтеш, А.Страусова паша деч посна кодеш, ик жап гыч изирак библиотекыште пашам муэш. Тыге адакат еш шужен, кылмен ила. Чыла вургемым я кочкышлан вашталтеныт, я ужаленыт. Кочде илен, ÿдырамаш изи курика киндыжымат ÿдыржылан пукшаш тöчен, икана ушым йомдарен, кÿварыш йöрлын. Теве кузе шарнен возен аваж нерген Сарра ÿдыржö «Я, проснувшись, не нашла ее рядом, она лежала на полу. В ночной рубашке, босиком я бросилась по мартовскому снегу к тете Пане, нашей родственнице, которая жила на той же улице неподалеку. Когда мы прибежали домой, мама уже лежала на кровати. Живая. О ней позаботились наши соседи, которые проснулись на мой крик. Наутро мы поплелись в больницу, куда маму уложили, так как у нее были острый катар желудка и полнейшее истощение. Она пролежала долго, а я все время бегала к ней».
1941 ий. Пытартыш тöшакым ужален налме кум пуд уржам начальниклан пуэн, А.Г.Страусова Лопатино гыч Йошкар-Олаш пöртылаш разрешенийым, броньым налеш (сар жапыште пропуск деч посна нигуш каяш лийын огыл). Тудым театрыш вигак налын огытыл, садлан шыже-теле жапыште Цибикнур воктенсе ялыште илат. А.Г.Страусова тыште йочасадым вуйлатен, а Сарра колхозышто кыне кÿраш коштын. 1942 ий шошым уэш Марий театрыште артисткылан пашам ышташ тÿҥалеш. Ик жап гыч пырля ыштыше уста артист Илья Россыгин дене пырля илаш тÿҥалыт. Но А.Страусова вес пöръеҥым йöратен, садлан вашке ойырлат.
Актрисын пашажым кÿкшын аклен, 1949 ийыште «Марий АССР-ын сулло артистше» лÿмым пуат. А.Г.Страусова Марий театрыште пел курым наре пашам ыштен. Чыла моштымыжым, вийжым театр искусствылан пуэн. Тиде жапыште 100 утла рольым модын. Марий театрын тале мастаржым Марий правительстве моткоч кÿкшын аклен, тудлан «Марий АССР-ын калык артистше» да «РСФСР-ын сулло артистше» чап лÿмым пуэн. Куд ий наре тудо депутат лиеш, Йошкар Знамя Паша орден дене палемден.
Театрын ончычсо тÿҥ режиссержо, Россий Федераций искусствын сулло деятельже С.И.Иванов «Тудо Марий театрын чапше лийын» статьяштыже («Марий Эл» газет, 28 октябрь, 2000 ий) А.Г.Страусовам шарнен, тыге возен: « Анастасия Страусовам мый 1947 ий гыч паленам… у спектакльым ямдылыме годым тудлан нигунам умылтарыме огеш кÿл ыле, иканаште чылажымат шке умылен кертын, могай жапыште, кузе роль дене пашам ыштен, нигö пален огыл. Репетицийыш лекташ тудын чылажат ямде, кучен чарен гына шукто. Темпераментше, кöргö вийже иктаж лу еҥлан ситен. Капкыл таза, тумо гай, кöргö чон поян, йылме писе…Пÿртÿс тудлан чылажымат ситышын, утымеш пуэн…».
Тунам А.Г.Страусова Марий театр искусствын ик эн первый профессионал артистше, волгыдо чолга шÿдыржö лийын! Вучен шукта мо ончыкыжым марий калык Анастасия Страусова гай уста кугу мастар-влакым? Т.Е.Евсеев лÿмеш Марий Национальный тоштерын архивыштыже А.Г.Страусован, А.Т.Тихонован личный архивышт аралалтыт. Тошто фотосÿрет-влак коклаште иктыже поснак шинчалан да шÿмеш перна. Тиде фотошто Анастасия Страусова «Ромео и Джульетта» спектакль гыч Кормилице рольышто войзалтын, а Джульеттам тунам Анастасия Тихонова модын. Тиде фотожым А.Страусова А.Тихоновалан пöлеклен да шеҥгелныже тыге возен: «Шарнен иле, Настя таҥем, «Ромео и Джульетта» пьесе гыч Кормилицетым. Эррак колем гын, мыйын йöратыме муремым муро – «Уржа посто гай лопка олыкет». Настя Страусова, 1951ий »).Чаманаш кодеш, ÿдыр таҥжылан пöлеклыме фотосÿретыште возымо семынак, А.Страусован ÿмыржö А.Т.Тихонова деч вич ий ончыч, 1982 ий 30 июньышто, кÿрылтын, тунам тудо 77 ийыш тошкалын улмаш.
А.Г.Страусован Марий театрын историйыштыже кодымо поро кышажым тудын ÿдыржö, режиссер С.С.Кириллова, шуен. Таче мастар актрисе Страусован мотор фамилийже Марий Элыште веле огыл, мÿндыр Германийыштат йоҥга. Ындыжым тудын уныкаже, сÿретче-скульптор Юлия Страус-Варлих (тудо кызыт Берлиныште ила) коважын фамилийжым нумалеш.

Мария Матукова.

«Кугарня». 2012 ий 21, 28 декабрь