Муроза ден мурызо
И.С.Палантай ден А.А.Янаев: чоным вӱчкышӧ келшымаш
1920-шо ийлаште марий хор нерген шомак лекме годым тудын вуйлатышыже И.Палантай ден солистше А.Янаевын лӱмыштым почела каласеныт.  «Кынелза, шогалза» икымше марий гимнын авторжо Тихон Ефремов 1925 ий 21 мартыште лекше «Йошкар кече» газетыште тыге возен: «Марий концертым моктымаште кок еҥын лӱмыштым каласыде ок келше: иктыже — мураш туныктышо, концертым вуйлатыше Ключников йолташ, весыже — тудлан полшен, мурен шогышо Янай йолташ. Ключников деч посна марий концерт тунарак чаплын ок муралт ыле. Янай деч посна концерт тунарак ямле, чесле ок лий ыле». Тиде статьяштак автор умбакыже палемден: «Янай йолташ деч посна тиде ийлаште Чарла олаште ик концертат — рушлажат, марлажат — лийын огыл манашат келша. Янайын мурымыжымат, спектакльыште модмыжымат калык пеш йӧрата. Марий мастарлыкым ончык колтымыштлан, марий чоным куандарымыштлан нунылан пеш кугу тау лийже!»
Тылеч  ончыч, 1923 ий августышто, Моско конкурсыш кайыме деч ончыч, лийше концерт нерген возымаштыже М.Шкетан палемден: «Чыла мурымо мурыштым Стапан Йыван чаплын келыштарен, гармоний шотым пеш сайын тӧрлатен. Южо мурышт але марте муралтын огытыл.  Утларакше курык марий муро кумыллан перна. Стапан Йыван калык гыч тыгай мурым налеш да, культивироваен, эффект шотшым пурта, сандене тудын  кид йымачше уждымо-колдымо семан марий муро лектеш, чоным ласкаҥда. Стапан Йыван кертеш! Тудо марийын мотившымат путырак келыштарен тема, пойдара.
Соло (шкет) мурымым Янаев шуктен шога. Янаевым моктыдежат ок лий. Тудо — марийын первый теноржо… Яндар йӱкшӧ дене муралтен колта гын, чонлан шокшынак чучеш… Марийын музыкшым ешарашлан лийын тыгай концертым чӱчкыдынак ышташ кӱлеш».
Хорлан репертуарым ямдылаш Палантайлан шкаланжак логалын: солистлан але тӱшка дене мураш калык мурым келыштарен але тунамсе поэт-влакын шомакыштлан у деч у мурым возен. Посна еҥлан мурышашлыкым сераш шичмыж годымак пален: тудым калык деке Янаев лукшаш.
Кок данле марийын ваш келшен пашам ыштымышт нерген В.Сави-Мухин 1935 ийыште возен: «Палантай породил Искандара. Но без Палантая немыслим и т.Янаев А.А. Тов.Янаев — первый наш доморощенный артист, певец. Вышел он из Мардрамтруппы. По профессии — инструктор Марисоюза. Но «Янай кушталта да муралта» тоже вошёл в нашу поговорку. Тов. Яная иначе публика и не представляет. Его голос безусловно не полнокровный… Тов.Янаев вырос вместе с Палантаем. Палантай специально для него составлял песни (с учётом  его голосовых средств). Палантай проникновенно понимал природу т.Янаева. Понимал, что т.Янаев даже при наличии очень небогатых голосовых  средств может дать то, как в то время никто давать не мог. В этом большая заслуга т.Палантая.
Талант рождает талант. Это справедливо. Что Палантай нашёл в т.Янаеве?  Его комизм и мягкий юмор. «Шыргыжаш йӧрата», — говаривал мне Палантай в своё время про т.Янаева. Разве это не выражение сущности т.Янаева? Грусть и юмор, лёгкий неуловимый юмор. Публику это радует в т.Янаеве. Он в лёгкой задушевной форме передаёт сложные психические переживания народных песен и художественные образы, ими создаваемые… Он безусловно полезен для нас больше как артист-певец Маргостеатра, нежели как инструктор Марисоюза…»
Иван Степанович кӱчык ӱмырыштыжӧ хор да мурызо йолташыже-влак нерген нимомат возен шуктен огыл. А Янаевын кок материалже газетлаште аралалт кодын. Икымшыже 1923 ий августышто Моско выставкыш миен коштмо дене кылдалтын. Серыш йымалан автор «Ернур марий Янай» манын палемден.
«Мурышо тӱшкам Российысе выставкыш колтымыж дене Марий кундемысе исполком марий калыкын илышыжым молылан ончыкташ пеш чапле йӧным ыштыш. Але марте марий калыкым шукынжо огыт шинче ыле. Москошто мемнан ош вургемнам ужытат,  еҥ-влак йодыштыт: «Могай, кушеч толшо калык улыда? Кушто иледа? Але марте тыгай калыкым ужын огынал ыле».
«Вольык ончымо пайрем» кечын ме шке моштымынам сайынак ончыктышна. Тиде пайремыш мучашдыме калык погыныш. Тӱрлӧ калык шке мурыжым мура, музыкшым шокта. Меат тӱмыр-шӱвыр дене куштен-мурен савырнышна. Мемнан мурымына,  шӱвырым шоктымына пеш келшыш.
Тиде карнавал эртымеке, выставка театреш концерт лие. Малорос, белорус, чуваш, марий мурызо тӱшка-шамыч шке мурыштым мурышт, пытартышлан семынышт куштен пуышт. Театр тич (вич тӱжем наре еҥ) погынышо калык марий мурылан «бис!» манын кычкырыш. Совым кырымаш мурызо-шамычым куандарыш. Мыят шке койышем ончыкташ тӧчышым».
Эрлашыжым хор грамзапись фабрикыш миен. Уна-влакын ныл мурыштым серен налыныт: кокытшым хор мурен, кокытшым — Янаев шкетын. Тылеч вара ГИМН-ыште (музыкальный наука шотышто государственный институтышто) музыко¬вед-влак А.Д.Кастальский, Я.В.Прохоров, В.В.Пасхалов дене вашлиймаш эртаралтын. Икмыняр марий мурым колыштмек, нуно хорын усталыкшым кӱкшын акленыт, «пеш чот куаненыт», «мурым тӱшкан мураш келыштарыше да мураш туныктышо И.С.Палантайым пеш шерге, ушан айдемылан шотленыт».
Кугурак йолташын, туныктышын колымыжлан лу ий шумо вашеш Александр Янаев И.С.Палантай нерген шарнымашым серен да «Марий коммуна» газетеш савыктен.
«Мый И.С.Палантай вуйлатыме хорышто, 1921 ий гыч тӱҥалын, 1926 ий мартыште Марий областьын 5 идалык юбилей пайремлан пуымо концертше марте ойырлыде шогышым. Тудо годсо Палантайын хорышто мурышо-влак кызыт марий капеллыште шогат: Н.Н.Шалаев, А.П.Бажнин,  А.В.Саляева, В.П.Чуров, Е.Н.Иванова. Тудынак эн йӧратыме ученикше А.И.Искандаров кызытсе марий капеллым вуйлатен, виктарен шога.
Шарналтен возымаште кӱчыкын гына И.С.Палантайын вуйлатыме хоржо нерген каласынем. Тӱшкан муралтышаш пашам эше ончык колташ шонена гын, хор паша примерым Палантай хор деч налман. Садлан тиде шотышто примерым ончыктынем, кузе тудо хор пашам виктарен шоген.
И.С.Палантай кӱлеш, неле йыжыҥан пашам каҥашыде огеш ыште ыле… Эн ончычак,  активым поген, нунылан шокталтен, муралтен ончыктыде, каласыме ситыдымашым тӧрлатыде, хор дене мурыктен огыл. «Вӱдшӧ йога» манме тӱшка мурым келыштарымым колышт налаш иктаж вич гана каҥашымашым поген.
Палантайын хоржо молан сылнын мурен кертеш ыле? Эн ондак, тудо пашалан йӧратен пижын, тудын хорышто пеш пеҥгыде дисциплина ыле. Хорышто дисциплина нерген тудын тыгай мутшо ыле: «Хорыш мураш шогалынат гын, армеец семын постышто шогымыла шогыман. Ик шинча дене нотым, весыж дене дирижёрым ончо».
Тиде мутшо кажне хористын чоныштыжо кызытат уло дыр».
Янаевын возымыж почеш, Палантай шке шонымыж деч чакныдыме еҥ лийын. У мурым тунемме годым кажне йӱк дене посна-посна кӱлешын тунем шуктымеш мурыктен. Кеч-могай неле йыжыҥан мурым тунемаш тӱҥалме гын, ик мурат тунем шуктыде кодын огыл.
Палантай хорым кучен мошта ыле. Кӱлеш годым шӱрдылешат ыле, утларакше  ласкан воштылтарен мурыкта ыле. Саде денак тудым пагален йӧратат ыле. Тудын хорышкыжо йывыртен мураш коштна. Тыге хорым кучен, кушкыктен шуктен. Пытартыш концерт пуымыж годым хорышто 150 еҥ мурызо ыле. Тыгай кугу, сылнын мурен моштышо кызытсе марий капелла лийшаш».
 Хор олаште веле огыл мурен. Ий гыч ийыш мӱндыр да лишыл яллашке корно  такырген. Саламленыт мурызо-влакым Роҥго, Весшӱргӧ, Себеусад, Морко, Арын, Кугу Корамас, Сотнур, Абаснур да эше моло кундемыште.
А.Янаев Палантайын «эн шерге, эн мондыдымо» пашажлан мурым келыштарен кодымыжым шотлен. Поснак ушеш лакем кодын «Интернационал», «Изи вӱдет йогалеш», «Иктыт-коктыт куэрет», «Вӱдшӧ йога», «Кече лекмым вучалын» муро-влакым куанен-йывыртен мурымо. Палантай марий мурым кузе сылнештараш лиймым ончыктен коден.
«Палантай пеш ондак,  жап  шуде мылечна кайыш. Лу ий эртыш. Туге гынат Палантайын лӱмжӧ, тӱсшӧ, койышыжо, пеш шергакан пашаже — марий музыкым келыштарымыже — курымлан кодын, огеш мондалт… Палантайым пагален, тачысе кече деч вара тудын тӱҥалме пашажым эше утларак чот вияҥдаш тыршыман. Кӱчык жап мучко марий капелла Палантайын лӱмжым налын кертеш. Палантайын марий оперым ышташ шонымыжым тиде ийлаште шукташ кӱлеш».
Вараш кодынрак гынат, марий опера шочын да кызыт умбакыже вияҥеш. Иван Степанович Ключников-Палантайын шочмыжлан 125 ий теммым кумдан палемдымаш тудын лӱмжым калыкын да кучемын пагалымыштым ончыкта. Вӱдшӧ йога, но серже кодеш, айдеме кая гын, лӱмжӧ у тукым пелен ила. Кӱшнӧ ушештарыме В.Мухин «Вӱдшӧ йога» хорым Палантайын йӱксӧ мурыжлан шотлен да умбакыже ойжым тыге савыралын: «Слов нет, тяжёлая эта песня, как и вся прошлая жизнь нашего народа. Слов нет, это не что иное, как крик, но она же и призыв трудящихся мари к светлому будущему… Эта песня в исполнении т.Палантая не звала нас в загробный мир, не звала в церковь, а правдиво рассказывала, как «вода течёт, а берега остаются». «Вода течёт» — времена текут. «Берега остаются» — остаются люди, творцы жизни каждой эпохи. В самом смысле песни заложен не пессимизм, а твёрдая уверенность, что эти «берега» — производительные силы — выше и знатнее «текучих вод». Палантай прекрасно понимал дух народной песни…»
Печатлыме шомаклан эҥертен, кок талешкын — муроза (композитор)  Иван Палантайын да мурызо А.Янаевын — ваш пагален да келшен илымышт нерген каласкалаш тӧчышна. Жапшат тидлан пешак лачеш толшо: тений шошым иктыжын шочмыжлан 125 ий, весыжын ош тӱняш толмыжлан 115 ий шуо.

 

Э.Чокмар.

«Марий Эл» газет, 2011 ий 28 май

 

affiche

10 декабря /сб/ -
Премьера
Осал чоялык да йöратымаш / Коварство и любовь
Начало в 16.00
Купить билет  

11 декабря /вс/ -
Лесная сказка
Начало в 11.00 
Купить билет  

17 декабря /сб/ -
Юмынӱдыр / Дочь Бога
Начало в 16.00
Купить билет  

18 декабря /вс/ -
Хоровод вокруг ёлки
Большое сердце маленького Хрю
Начало в 14.00 
Купить билет 

25 декабря /вс/ -
Хоровод вокруг ёлки
Большое сердце маленького Хрю
Начало в 10.00 - купить билет  
Начало в 14.00 - купить билет
Начало в 17.00 - купить билет 

29 декабря /чт/ - 
Новогодний праздничный концерт
Начало в 18.00 
Купить билет 

С Новым 2017 годом!

3 января /вт/ -
Йöратымаш да кöгöрчен-влак / Любовь и голуби
Начало в 16.00
Купить билет 

4 января /cр/ -
Алиса, Анфиса, Аниса
Начало в 16.00
Купить билет 

5 января /чт/ -
Эх, кушто ӱдырым муаш?.. / Женись, сынок, женись
Начало в 16.00
Купить билет

6 января /пт/ -
Марийская ёлка
Чоя рывыж
Начало в 10.00
Билеты в кассе театра 

7 января /cб/ -
Хоровод вокруг ёлки
Большое сердце маленького Хрю
Начало в 10.00 
Купить билет 

Поро пошкудо - пел кудо / Люстра
Начало в 16.00
Купить билет 

8 января /вc/ -
Хоровод вокруг ёлки
Большое сердце маленького Хрю
Начало в 10.00 
Купить билет 

Ойырледа? Огына ойырло! / Развод по-марийски
Начало в 15.00
Купить билет 

22 января /вc/ -
Пысман корем / Овраг
Начало в 15.00
Купить билет 

27 января /пт/ - 
Концерт
засл. арт. РФ, нар. арт. РМЭ
Ивана Смирнова

Начало в 18.00 
Купить билет  

31 января /вт/ -
Кресӱдыр /Крестница
Начало в 18.00
Купить билет  

Cпектакли идут с синхронным переводом на русский язык.

Время работы кассы с 11 до 19 час.,
обед - с 14.00 до 15.00
понедельник - выходной.

Заказать билеты можно по тел. 
45-16-04, 78-13-78 (касса),
а также 
89371131952 (Алиса,
89278843375 (Елена).

Виртуальный тур

Ask your qwestion!

You can send question to any employee of the theater, and we will ask it.

Click on the image to change it

Anniversaries


20 октября - 90 лет
засл. арт. МАССР
(1926-1982) 
 
13 ноября - 85 лет
нар. арт. МАССР
(1931-2007) 




If you have any questions, you can write us web@shketan.ru
MariRussian (CIS)English (United Kingdom)